Tirsdag 28. mai 2019
GRØN VIND: Dei grøne var blant partigruppene som kunne juble for framgang i EU-valet. Her er fyrstekandidat for det franske grøne partiet Yannick Jadot (i midten), med tidlegare Europaparlamentetsmedlem Eva Joly (til høgre) og medleiar og kandidat for det tyske grøne partiet Ska Keller (venstre). FOTO: JEFF PACHOUD, AFP/NTB SCANPIX
Eit splitta Europa valde eit fragmentert parlament:
Nye bølgjer i EU
FORSKYVNINGAR: EU-valet enda med tilbakegang for dei store etablerte partia og framgang for dei liberale, grøne og høgre­radikale. Kor mykje vil det endre EU?

EU-VAL

Helgas val til europaparlament fekk rekordmerksemd i form av stemmegjeving, og drygt 50 prosent av europearar med stemmerett nytta han. Sidan 1979 har valoppslutninga gått stabilt nedover, til historisk låge 42 prosent ved førre val i 2014. I årets val var valoppslutninga den høgaste på tjue år, ifølge nyheitsbyrået Euronews. Klassekampen har sett på nokre av vinnarane og taparane i valet.

Fakta

EU-parlamentsval:

• Kvart femte år veljes nytt EU-parlament.

• Årets val blei heldt 23.–26. mai i 28 EU-land.

• Alt i alt skal det veljes 751 representantar. Talet vert redusert til 705 representantar når Storbritannia forlét EU.

• 51 prosent av dei stemme­berettiga har avlagt stemme i årets val. Det er høgare enn på 20 år.

• Dei to største partia, konservative EPP og sosial­demokratane S&D gjekk sterkt tilbake og mistar dermed fleirtalet dei har hatt.

• Partia som har størst framgang er liberale ALDE+LREM, høgreradikale ENF, og dei grøne.

Sentrum tapar terreng

Båe Det konservative partiet European People’s Party (EPP) og sosialdemokratane (S&D) gjorde sine dårlegaste val sidan Europaparlamentet byrja med direkteval i 1979. EPP ser ut til å lande på 180 representantar som tilseier at dei hald fram med å vere den største partigruppa, men det er ein nedgang på 36 seter. Sosialdemokratane ligg an til å få 146 plassar, som er ein tilbakegang på 41 plassar.

– I EU-parlamentsval får regjeringspartia hard medfart. Dei kristenkonservative i Tyskland sit i regjering, då er det å forvente at dei går tilbake. Me har sett ei utvikling over tid: Dei store sentrumsparti som ønsker å famne over så mange som mogleg, taper sakte, men sikkert terreng. Det er vanleg med ekstreme småparti som gjer stor suksess i EU-val, seier Rosén.

– I Frankrike tapar det konservative parti veldig mykje. Det same i Italia. Der er sentrumspartia gått sterkt tilbake over tid.

I nokre land går sosialdemokratane fram, i Spania og i Nederland gjer dei det til dømes godt. Spanske PSOE gjekk fram med nesten ti prosentpoeng til 32,84 prosent, medan nederlandske PvDA doblar til 18,9 prosent.

– Men det er ikkje nok til å kompensere for nedgangen til SPD i Tyskland. Dei blør vel litt i alle retningar, seier Rosén.

Tilbakegangen til desse to store etablerte partigruppene gjer at dei mister fleirtalet dei har hatt som storkoalisjon. Alt søndag kveld gjekk den tyske konservative spisskandidaten Manfred Weber ut og inviterte dei liberale, sosialdemokratiske og grøne partia til samtaler om ein brei allianse i parlamentet. Det kan dermed ligge an til ein enda større storkoalisjon som utelukkar fløypartia.

Eit grønare parlament

Dei grøne partia gjorde gode val, spesielt i Vest-Europa.

– Det er først og fremst dei yngste veljarane, gjerne førstegongsveljarar som stemmer grønt, seier Guri Rosén, førsteamanuensis ved Oslomet og EU-forskar. Klassekampen snakka med Rosén på telefon måndag morgon.

Noko av årsaka til dei grøne sin siger er at dei landa dei grøne gjorde det godt i, utløysar mange representantar. Tyskland og Frankrike sender flest delegatar til europaparlamentet. Tyskland har 96 representantar i parlamentet, og Frankrike har 79. Like bak kjem Italia med 76.

Til samanlikning har Malta, Kypros og Luxemburg seks representantar kvar. Dei grøne gjorde brakval i nettopp Tyskland, kor dei blei nest størst, og i Frankrike, kor dei blei tredje størst.

– Tyskland og Frankrike er lokomotiva for den grøne bølgja. Grøne parti har tradisjonelt sett stått sterkt i Tyskland, det seier Rosén.

I Sverige vart det sett i verk ei undersøking på kva enkeltsak som er viktigast for veljarane i europaparlamentsval og i nasjonale val. Resultata av undersøkinga viste at svenskane var aller mest opptatt av klima når dei stemte i europaparlamentsval, og utdanning når dei stemte i nasjonale val, ifølge Rosén som meiner det er ei auking i EU-veljarar som er opptatt av klima, og som meiner at det må løysast på eit overnasjonalt nivå.

Flau bris for ytre høgre

Høgrepopulistane gjekk som forventa veldig mykje fram i nokre land.

– Det er viktig å ikkje undervurdere støtta partia på ytre høgre fekk, på same tid ser me at ho ikkje var fullt så stor som me forventa, seier Rosén.

Høgrepopulistane var spådd å gjere eit brakval. Mange meinte dei ville få ein tredel av seta i Europaparlamentet. Resultatet etter helgas val er noko annleis: Europa av nasjonar og fridom (ENF), den nye høgreradikale gruppa, fekk 58 seter – eit godt stykke unna ein tredel av parlamentets 751 seter.

Italias innanriksminister Matteo Salvini, som leiar det høgreradikale partiet Ligaen, står saman med franske Marine Le Pen i spissen av ENF. Le Pen leiar det franske Nasjonal Samling.

Ligaen blei det største partiet i Italia og får dermed 28 av landets 73 representantar.

– Salvini vart kjempestor i valet, og Le Pen gjorde det godt. Samstundes gjekk det dårleg for Geert Wilders, frå det nederlandske Frihetspartiet, som er den tredje samarbeidspartnaren for den nye gruppa ENF. Han vil miste plassen sin i parlamentet. Det er store skilnadar imellom landa på kva oppslutning høgrepopulistane fekk, seier Rosén.

Tidlegare i vår møtte Salvini mellom anna Viktor Orbán for samtale om storsamarbeid i Europaparlamentet for eit foreina ytre høgre. Orbán er statsminister i Ungarn for det høgrepopulistiske partiet Fidesz.

Han fekk partiet utestengd frå europaparlamentsgruppa Det europeiske folkeparti (EPP) grunna ekstreme haldningar, og har mykje å tape på å ikkje vere med av ei gruppe i parlamentet. Orbán har ikkje bekrefta om han vil gå inn i samarbeid med Salvini.

Vinnaren som vil vekk

I Storbritannia stakk Brexit Party av med ein soleklår siger og sikra seg drygt 31 prosent av stemmene. Dermed er det største partiet frå Storbritannia på veg til Brussel, med si mest sentrale sak: Eit ynskje om å forlate Brussel.

– Truleg vil Brexit Party sin store oppslutning skape størst resultat på heimebane. Det skal bli interessant å følgje med på korleis dei konservative i Storbritannia vil gå fram, korleis dei skal klare å behalde veljarane og politikarane utan at dei går over til Brexit Party, seier Rosén.

Trass i at Brexit Party er å kategorisere for høgrepopulistar, er det ikkje aktuelt for dei å gå inn i ENF-gruppa, ifølge Rosén. Ho meiner Nigel Farage, leiaren av Brexit Party, ikkje er fan av franske Marine Le Pen, og at eit samarbeid dermed er sett bort frå.

EU-skepsisen

I både Ungarn og Polen er partia med makta eksplisitt EU-skeptisk og har ved fleire høve uttalt at dei ynskjer å reformere EU. Dette var tema då Polen og Ungarns statsministrar møttest tidlegare i vår for samtale.

Ungarns statsminister Viktor Orbán måtte tidlegare i vår unnskylde seg i Brussel, etter ein kampanje kor han hadde hengt opp plakatar i heimlandet med slagord og grafikk som EU meinte var gjort for å sverte EU. Orbán og partiet Fidesz har uttalt at kampanjen hadde som mål å informere ungararar om kva som føregjekk i EU og krevje meir suverenitet og makt tilbake til Ungarn.

Dei sentrale kampsakene alle høgrepopulistar hadde til felles i valkampen, på kryss av Europa, var innvandring, nasjonal suverenitet og grensekontroll. Orbán har snakka om EU og Brussel som ei beordrande makt som når som helst kunne komme til å pålegge Ungarn å ta imot innvandrarar.

Fidesz fekk også i dette europaparlamentsvalet flest stemmer i Ungarn, med drygt 52 prosent. Den nederlandske populisme- og EU-forskaren Cas Mudde meiner det er meir korrekt å snakke om ei mindre ytre høgre-bølgje, skriv han i ei melding til Klassekampen.

Mudde ser ikkje for seg at framgangen til høgrepopulistane vil få store konsekvensar for ytre høgres makt i EU. Følgjene er moderate, ifølge han.

I Polen sit det høgrepopulistiske partiet Lov og rettferd (PIS) med makta. PIS har nasjonalt i Polen ført ein politikk som baserer seg på katolske og nasjonalistiske verdiar. Dei søker eksplisitt ikkje samarbeid med Russland og er EU-skeptisk.

Partiet, som vart grunnlagt i 2001 av tvillingbrørne Lech og Jaroslaw Kaczynski, vann soleklart i europaparlament-valet i Polen, med 46 prosent av stemmene. Valdeltakinga i Polen nådde ein topp for europaparlamentsval, drygt 45 prosent av polakkane med stemmerett deltok.

Blir endringar store?

Italiensk forfattar og EU-kritikar Thomas Fazi meiner resultatet er langt mindre viktig for Europas framtid enn mange har framstilt det som.

«Folk gløymer at parlamentet har veldig lite makt», skriv han i melding til Klassekampen.

Han seier at trass i reformer som har tatt sikte på å gi parlamentet meir demokratisk legitimitet, så «er det til slutt kommisjonen og regjeringane som bestemmer».

«Så sjølv om vi hadde opplevd et massivt skifte i parlamentet – noko vi ikkje har gjort, etablissement-partia har framleis fleirtal – så er det tvilsamt at det ville hatt store konsekvensar for ein generell utvikling i EU. Dette stadfestar berre at EU ikkje er eit demokrati i ei tradisjonell forståing av konseptet», skriv han.

Guri Rosén seier likevel at EU-parlamentet «begynte som ei prateklubb», men «har fått mykje meir makt over tid». Ho viser til at parlamentet blant anna er med på å ta avgjersle knytt til til dømes «antidumping, roaming og veterinærmedisin».

Fazi meiner resultata, som spriker frå land til land, viser kor forskjellige EU-medlemmene er.

 «EUs økonomiske arkitektur har økt sosiale og økonomiske forskjellar mellom land, og viser den absolutte galskapen det er å ha ei sentralisert økonomiske politikk for land som har så ulike økonomiske, sosiale, politiske, institusjonelle og kulturelle forhold», seier han.

utenriks@klassekampen.no

Fredag 20. september 2019
HALVVEIS: President Macron legger om kursen. Nå skal han snakke om innvandring og sekularisme for å vinne høyresidevelgere i 2022.
Torsdag 19. september 2019
HJELP: Høyreekstreme Avigdor Liebermann sitter med de beste kortene i den fastlåste regjeringskabalen i Israel.
Onsdag 18. september 2019
DUO: Donald Trump støtter diktatorvennen Muhammed bin-Salman. Hvorfor er USA Saudi-­Arabias forsvarer?
Tirsdag 17. september 2019
OLJE-STRID: Hvem angrep oljeanlegget i Saudi-Arabia? Eskaleringen mellom USA og Iran «kan ende i direkte konflikt», sier Iran-analytiker.
Mandag 16. september 2019
MOTMAKT: Høstens store stridstema i Frankrike blir president Macrons ­pensjonsreform. Nå mobiliserer fag­foreningene til storstreik.
Lørdag 14. september 2019
I FRONT: Den arabiske våren startet i Tunisia i 2011. I høst skal de velge ny president og nytt parlament.
Fredag 13. september 2019
LIDER: India annullerte forrige måned selvstyret i indisk-kontrollerte Kashmir. Provinsen er hermetisk lukket. – Mitt folk lider, forfølges og tortureres, sier kasjmirsk aktivist.
Torsdag 12. september 2019
BØDDEL BORTE: Blodtørste John Bolton forsvant ut av Det hvite hus. Dermed kan krigspresset på Donald Trump ha lettet.
Onsdag 11. september 2019
TØFF JOBB: Boris Johnsons nederlag i parlamentet betyr ikke at han taper på lengre sikt. Labour får en tøff jobb i et nyvalg, mener eksperter.
Tirsdag 10. september 2019
FORSMAK: Hvor skal klimaflyktninger dra hen? På Bahamas sliter tusenvis av overlevende med å flykte fra katastrofen.