Lørdag 27. april 2019
AVANT-GARDE: I løpet av få år har forfattarskapen til Unica Zürn blitt ein del av den norske bokheimen. FOTO: SAMLAGET
Å miste vitet
Framand: Zürn skildrar dragninga mot å gje etter for galskapen.

MELDING

I 2016, hundre år etter at Unica Zürn vart fødd i Berlin under namnet Nora Berta Unika Ruth Zürn, vart skrivekunst-ane hennar for fyrste gong tilgjengeleg på norsk, då Samlaget gav ut romanen «Mørk vår». Same år kom også Kristine Refstrup med romanen «Jeg, Unica», som skriv seg inn i Zürn sin fyrsteperson og i forholdet hennar til den surrealistiske kunstnaren Hans Bellmer, i ein tone tett bunden opp mot Zürns eigen: fragmentert, repeterande, mildt surrealistisk og nær på den kroppslege erfaringa. Året etter gav Refstrup, saman med Aina Villanger, ut «Heksetekster», ei nydikting av Zürns fyrste samling anagram (og også ei utviding av desse; Refstrup og Villanger la til fleire nye, sjølvskrivne).

Når romanen «Sjasminmannen» no kjem i norsk omsetting – ved Runa Kvalsund, slik også «Mørk vår» var – kan me altså slå fast at det er eit forfattarskap med ein viss breidde som i løpet av få år har blitt lagt til den norske bokheimen. Tilskotet kan sjåast i samanheng med ein generell auke i merksemd kring førre hundreårets avant-garde-kvinner, der Unica Zürn retteleg høyrer heime: Som kunstnar var ho langt framme innan automatisk skrift og -teikning, og skaparen av ei underleg, fantasmagorisk biletverd av menneskeliknande skapningar og dyr i blekk. Som romanforfattar skildrar ho erfaringar som ligg svært nære opptil hennar eige liv, som diktar vigde ho seg anagramma: ord og strofer sett saman av bokstavane i ein annan setning, gjerne henta frå ei avisreportasje, eit anna dikt eller ei anna skriftleg kjelde.

Fakta

Roman

Unica Zürn

Sjasminmannen

Omsett av Runa Kvalsund

Samlaget, 132 sider

Den surrealistiske ordleiken er også eit viktig innslag i «Sjasminmannen», som døme på den kunstnariske produksjonen til hovudpersonen – ein produksjon som, lik livet til opphavspersonen, aldri kunne finne seg til rette innanfor kjende rammer for normalitet og meining. Runa Kvalsunds overføring av desse anagramma til norsk er nødvendigvis ei total omforming frå originalen, då eitkvart nytt språk må ta utgangspunkt i bokstavane tilgjengeleg i ein norsk og ikkje ein tysk utgangssetning, men dei fangar likevel den kjensla av von blanda med desperasjon og framandgjering som gjerne kjenneteiknar Zürn si dikting – noko som må seiast å vere svært godt gjort.

«Sjasminmannen» er ei forteljing om å miste, eller i alle fall miste grepet om, vitet: Den sentrale ho-personen har sidan ho var ei lita jente hatt ein visjon av ein lam mann sitjande under eit sjasmintre i hagen, som for henne vert «sjølve bildet på kjærleiken.» Når ho som vaksen i Paris møter ein mann ho er sikker på er sjasminmannen, er det for mykje for ho å bære:

Møtet gir henne eit så kraftig sjokk at ho ikkje kjem over

det.

Etter dette byrjar ho, svært,

svært sakte, å miste

forstanden.

(Dette møtet var sjølvopplevd: Unica Zürn trefte i 1957 poeten Henri Michaux, og peika han ut som fantasifiguren frå barndommen).

Slik startar ein livslang dans med ei verkelegheitsforståing som i periodar er klar, i andre periodar glir utover sine eigne grenser. Zürn skildrar den sterke krafta som ligg i denne gleppande tilreknelegheita, og dragninga mot å gje etter for galskapen:

Om nokon hadde fortalt henne at det var nødvendig å miste vitet for å kunne sjå denne, særleg denne siste, hallusinasjonen, så hadde ho mista vitet med glede. Det er og blir det mest fantastiske ho nokon gong har sett.

Etter kvart vert det ymta om at denne vilja til å underkaste seg noko – eller nokon, altså galskapen personifisert gjennom Sjasminmannen – er eit patologisk trekk, ein mangel på personleg styrke som gjer vegen tilbake til den handgripelege røynda vanskeleg, om ikkje umogleg. Zürn skriv om letta over – igjen og igjen – å bli tatt inn i famnen til det mentale sjukevesenet, og om sam­haldet mellom pasientane. Men igjen og igjen glir desse skildringane av lys og opplett gradvis over i vonløysa, ettersom ho sjølv skjøner at behandlinga ho får ikkje kjem til å hjelpe.

At hovudpersonen aldri får eit eigennamn, men konsekvent vert skildra som «ho», formidlar eit klinisk blikk på sjølvet, og den forteljar­tekniske briljansen i «Sjasminmannen» ligg då også i korleis ho-personens klarsynte analyse vert vevd saman med fyrstehandsskildringar av psykose. «Ho er fullstendig klar over at ho no, for første gong i livet, er på eit galehus, og ho veit òg at alle kvinnene i dette rommet er sinnssjuke», skriv Zürn. «Når ho så sjølv – i lang tid – har følt at ho har vore hypnotisert av den namngjetne sjasminmannen eller hans verkelege, levande avbilde, betyr det at ho har vore galen lenge?»

Anagramma og teikningane til Zürn vart bygde utifrå eit mønster. Også «Sjasminmannen» er eit mønster: mønsteret hovudpersonen teiknar når ho går inn og ut av sinnssjuka. At ho ikkje vil lukkast i å bryte ut av dette, viser forfattaren då ho på nest siste side skriv:

Ho har sett alt. Ho blir utskriven. Tilbake til Paris. Ho tar på seg ein kvit frakk, og i den spaserer ho – først nesten utan å merke det – inn i ein ny svart depresjon.

At denne depresjonen også skulle sluke det forfattar­talentet «Sjasminmannen» vitnar om, er riktig tragisk.

bokmagasinet@klassekampen.no

Lørdag 17. august 2019
Økonomi: Norske barn ligger an til å vokse opp i et land med like stor økonomisk ulikhet som i dagens Italia.
Lørdag 29. juni 2019
Overskyet: I Hanna Stoltenbergs lovende debut kolliderer fridager med vaklende livsfortellinger.
Lørdag 22. juni 2019
Samtykke: Jørn Jacobsens diskusjon av behovet for reform av voldtektsparagrafen er grundig, men overser sentrale problemstillinger.
Lørdag 15. juni 2019
Gullpenn: Bøkene om Elling er en språklig fryd, men vanskelig å bli berørt av.
Lørdag 1. juni 2019
Metoo: Frostensons forsvarsskrift for seg selv og den voldtektsdømte ektemannen er fascinerende i sin opphøyde verdensfjernhet.
Lørdag 18. mai 2019
Surrealisme: Sunniva Lye ­Axelsens roman om hjelpepleieren Ingrid snur mangt fornøyelig på hodet, ikke minst nordmenns ­reiselyst.