Lørdag 5. januar 2019
BRENNANDE: Johanna Frid skriv om svensken, dansken og nordmannen, og om sjalusi og endometriose. FOTO: JENNIFER SAMELAND
Å hate Norge
Hysteri: I svenske Johanna Frids første roman er smerta og sjalusien bunadskledd og blid.

MELDING

Nyleg stod eg i ein bokhandel på Södermalm i Stockholm og var sikker på at eg såg Erlend Nødtvedts roman «Vestlandet» (2017) ligge på bordet blant årets svenske romanar. Omslaget viste J.C. Dahls måleri «Fra Stalheim» og var ikkje til å ta feil av, men før eg hadde kome særleg langt i mine fordomsfulle funderingar om kva dei konforme Söder-svenskane kunne få ut av ein slik rabulistisk regionsroman, oppdaga eg eit gyllent livmorssymbol som så å seie sveva over Stalheimskleiva. Saman med tittelen, «Nora eller brinn Oslo brinn», var det nok til å gjere meg nysgjerrig, og det blei maktpåliggande å sjå om forfattaren Johanna Frid gir svar på spørsmålet baksideteksten stiller: «Är Norge paradisets mittpunkt?»

Johanna Frid debuterte i fjor med diktsamlinga «Familie­epos», som ho skreiv i tospann med Gordana Spasic. «Nora eller brinn Oslo brinn» er Frids første roman, og kort sagt handlar den om norsken, svensken og dansken, og om sjalusi og endometriose – ein kronisk og smertefull sjukdomstilstand der vev av same slag som slimhinna i livmora byrjar å vekse utanfor livmorhòla.

Svenske Johanna fører ordet i den autofiktive forteljinga. Ho er forholdsvis ung – «varken […] mogen eller ung och lovande» – har ein litt uklår familiebakgrunn, og ho skriv dikt. Johanna er saman med Emil, ein typisk lakonisk danske frå ein kjernesunn kjernefamilie i eit villastrøk i Odense. Han er trygg og kjærleg og tilsynelatande ærleg, men også i overkant sjølvtrygg og reservert på ein måte som uroar Johanna.

Fakta

roman

Johanna Frid

Nora eller Brinn Oslo brinn

Ellerströms förlag AB, 188 sider

Svensken er med andre ord inntakande og oppfarande, medan dansken er tolmodig og tilbakehalden, med klåre grenser for kva han kan ta innover seg av andre sine lidingar. Kva så med norsken?

«Mitt hjärta var fullt av skit. Av Norge», fortel Johanna. Ho kjenner eit «nytt landskap ta form, främmande inuti.» Det er Norge som veks i henne, og det er tittelens Nora, eks-kjærasten til Emil, som inkarnerer alt norsk i romanen. Ho er ung, frisk og sorgenfri, vakker, rik og overflatisk, og når Johanna oppdagar at Nora og Emil framleis har kontakt, byrjar karusellen av svartsjuke å gå.

Sjalusien veks i takt med Johannas menssmerter, som etter kvart blir diagnostisert som endometriose. Dette råkar både kroppen og identiteten hennar, og får utløp i intensiv Instagram-stalking av Nora. Kvart bilete av Nora, bunadskledd, blid og blond, set bringa til Johanna i brann, og etter kvart samlar dei fysiske og psykiske smertene seg i eit monstrøst hat mot heile Norge: «Det fanns ärrvävnad i rött […] och ärrvävnad och sammanväxningar i vitt och blått. Endometriosen växte. Den spred sig utanför livmoderns gränser och erövrade allt större områden. Den åt mig i rött, blått och vitt».

Endometriosen sender Johanna på leit etter kvinner i same situasjon. Dei finn ho i ymse Facebook-grupper, «ormgropar av underliga frågor laddade av illa här­bärgerad ilske», der livmora er kroppens desidert viktigaste organ: Her kallar deltakarane seg for «endo-systre» og «endo-krigarar». Johanna rømmer gruppene før ho set seg fast i samansuriet av personlege historier om infertilitet og tarm­problem, halv-vitskaplege råd og reint kvakksalveri: «Jag ville inte ha en sjukdom i det som betecknade min identitet. Jag vil inte koppla mitt jag til något patologiskt. Å andra sidan var jag osäcker på i vilken utsträckning jag identifierade mig som ’livmoderbärare’. Jag var bara en människa med ont i magen […]».

Ho er med andre ord råka av ein verkeleg, smertefull kvinnesjukdom, men også av alle førestillingane om kvinnesjukdomar som finst i samfunnet, førestillingar som blant anna gjer vegen kort frå sjalusi til «hysteri».

«Nora eller brinn Oslo brinn» er verken ein sjukdomsroman eller ein kjærleiksroman, men noko midt i mellom. Den er gjennomsyra av satire og sjølvironi, og sender tankane til Lotta Elstads trykkokande roman «Jeg nekter å tenke» (2017) i ein augeblink og til Woody Allens sofistikerte nevrosar i neste.

Frid skapar avstand til si eiga sjølvbiografiske historie, og lèt dei komiske og tragiske trådane vikle seg inn i kvarandre. Det opnar for ein humor som både er inderleg og uhøgtideleg på eigne vegner, som i ein scene der Emil spør om Johanna er redd for at han skal ligge med Nora: «Tanken på sex hade inte ens slagit mig […] ‘Jag vet inte’, sa jag. ‘Sex? Skal ni ha det?’ Emil suckade, som om han tröttnat på att förklara att den fyrkantiga klossen inte ska ner i det runda hålet.»

Romanen utspelar seg i Sverige og Danmark, medan Norge blir halde på avstand, filtrert gjennom Instagram. Frid trengjer ikkje djupt ned i dei nasjonale (sjølv)forståingane i dagens Skandinavia, men får uanstrengt og effektivt fram både familielikskapar og særmerke ved dei skandinaviske landa, og brukar dei på originalt vis som ramme for forteljinga.

Replikkane vekslar lett og ledig mellom dansk og svensk, og ofte i ei blandingsform, i tråd med at Emil og Johanna kjem nærare kvarandre: Det er «mitt språk i din mun». I grensene mellom språka deira ligg det likevel ei konstant påminning om den einsemda som Johanna ber på, og som kjem til syne i sjalusien og sjuk­domen hennar.

Så, er eigentleg Norge paradisets midtpunkt? For å seie det med Johanna: «Norge trängde sig på. Som en elak urinvägsinfektion.» Ho må berre komme seg gjennom det. «Kanske måste någonting brinna».

bokmagasinet@klassekampen.no

Lørdag 29. juni 2019
Overskyet: I Hanna Stoltenbergs lovende debut kolliderer fridager med vaklende livsfortellinger.
Lørdag 22. juni 2019
Samtykke: Jørn Jacobsens diskusjon av behovet for reform av voldtektsparagrafen er grundig, men overser sentrale problemstillinger.
Lørdag 15. juni 2019
Gullpenn: Bøkene om Elling er en språklig fryd, men vanskelig å bli berørt av.
Lørdag 1. juni 2019
Metoo: Frostensons forsvarsskrift for seg selv og den voldtektsdømte ektemannen er fascinerende i sin opphøyde verdensfjernhet.
Lørdag 18. mai 2019
Surrealisme: Sunniva Lye ­Axelsens roman om hjelpepleieren Ingrid snur mangt fornøyelig på hodet, ikke minst nordmenns ­reiselyst.
Lørdag 11. mai 2019
Kamp: Shazia Majids bok viser at med kunnskap kan smerte og skam erstattes av verdighet.
Lørdag 4. mai 2019
Anklageskrift: Hvorledes digital vold fødes og hva den kan føre til.
Lørdag 27. april 2019
Framand: Zürn skildrar dragninga mot å gje etter for galskapen.
Lørdag 13. april 2019
Bedrag: Hvis bare kvinner begynner å drepe og herje på lik linje med menn, blir alt så bra.