Klassekampen.no
Torsdag 6. desember 2018
FANTASTISK FOTO: Hushjelpa og hovudpersonen Cleo (Yalitza Aparicio) tar seg av eit av barna medan ho ser oppbrotet mellom husfolket. FOTO: NETFLIX
Alfonso Cuaróns «Roma» skriv seg inn blant filmens klassiske barndomsminne.
Eg veit meg eit land
Barndomsminne frå Mexico.

«Roma»

(USA/ Mexico, 2018)

Regi og manus: Alfonso Cuarón.

Med: Yalitza Aparicio, Marina de Tavira, Verónica García, Jorge Antonio Guerrero, Fernando Grediaga.

Lengde: 2 t. 15 min.

Melding

HHHHHH

Eit stykke ut i Alfonso Cuaróns «Roma» er vi til stades i eit dekadent nyttårsselskap på ein stor landeiendom, ein hacienda. Gjennom eit panorerande kamera ser vi oss undrande omkring på festkledde vaksne som både dansar conga i ei enorm peisstove og som morar seg med pistolskyting utandørs – alltid med ein drink i handa.

Dei talrike barna deira spring leikande rundt over alt, og på det stinne kjøkenet i underetasjen ulmar det av misnøye blant krokrygga tenarar og hardbarka landarbeidarar, som også drikk inn nyåret.

Når ein skogbrann bryt ut like ved husa, spring alle som ein til med små spann for å hjelpa til med sløkkinga – framleis med drinkar eller leikar i den andre handa. Kaotisk aktivitet fyller lerretet til lyden av kommandorop og festståk.

Då stig med eitt den einaste utkledde gjesten fremst i bildet, ein mann i eit slags trollkostyme. Han tar av seg maska, og med blikket vendt ut i natta byrjar han å synga inderleg på eit framandt språk.

Alfonso Cuarón kanaliserer her karnevalsregissøren framfor nokon, Federico Fellini. Den flott komponerte scenen opnar for ei rad assosiasjonar. For nordmenn har scenen ein særmerkt (først framandgjerande) tilleggseffekt. Songen er nemleg Elias Blix’ «Barndomsminne frå Nordland».

Fellini og Blix er ikkje to namn som høyrer heime i same setning. Likevel gjev kombinasjonen meining her, anten meininga er intendert eller ikkje. Den drukne, norske gjesten (spela av Kjartan Halvorsen) kan ha sine eigne, sentimentale grunnar til å ønskja seg heim, men Blix’ tekst om landet «der mitt hjarta er fest med dei finaste, finaste band» rører også ved tonen og temaet for «Roma»: Regissørens eigen barndom. Og kven andre enn Fellini (ved sida av Tarkovskij) har sett den ypparste standarden for barndomsminne på film med sin «Amarcord» (1973).

Medan det finst mange, gode filmar om dels sjølverfarte pubertetsopplevingar – som Alfonso Cuaróns gjennombrotsfilm «Og mora di også» (2001) – er det eit bratt, kunstnarisk kliv opp til klassikarane blant biografisk baserte barndomsskildringar. «Roma» plasserer seg likevel straks blant desse. Årsaka til denne statusen kan ein blant anna grunngje med komposisjonen av den draumeliknande skogbrannscenen. Han følgjer ein grunnstruktur i filmen, der Cuarón plasserer personlege minne og kvardagsliv i forgrunnen, medan historiske hendingar og masseopptrinn går føre seg i bakgrunnen. Filmen er tatt opp i 65 mm, og både breidda på og djupfokuset i svart/kvitt-bilda gjev ein enrom rikdom til handlinga. Detaljane – til dømes vitige valkampplakatar – er mange. Publikum bør absolutt sjå «Roma» på kino, jamvel om han kjem på Netflix frå 14. desember.

Over 15 år etter at Cuarón reiste frå fødebyen Mexico City til Hollywood, er han tilbake i middelklassebydelen der han vaks opp: Roma. Den no 57-årige filmskaparen har lagt handlinga til 1970 – 71, då det mexicanske samfunnet opplevde store sosiale konfliktar og ettereffekten av 1968-opprøret. Blant anna den såkalla Corpus Christi-massakren, der staten brukte dei paramilitære «Los Halcones» mot demonstrerande studentar. Det er ei hending vi får sjå i filmen. Dette var også åra Cuaróns foreldre skilde seg, og mora vart ein moderne eineforsørgjar. Cuarón har rekonstruert barndomsheimen ned til minste møbel og hyra amatørar som liknar familiemedlemmar i rollene, men synsstaden er ikkje den til ein gut som byrjar å oppdaga verda. Og det er her Cuarón har gjort val, som utvidar memoarfilmen på interessant vis og hevar forteljinga frå egosentrisk sjølvgransking å sjå seg sjølv utanfrå i ein sosial samanheng. Ein kan seia at Fellinis ekspressivitet møter Rossellinis neorealisme. Italienarane har begge laga personlege byportrett som Cuarón viser direkte til med sin tittel.

«Roma» er originalt fortalt som historia til familiens fastbuande barnejente og hushjelp, den unge mixtekarkvinna Cleo (Yalitza Aparicio). Gjennom hennar barnepass, husarbeid og nokre få fridagar på kino med kjærasten Fermín (Jorge Antonio Guerrero), blir den sosiale renninga i samfunnsveven blottlagt. Den kjeklande barneflokken er opptekne med sitt, men rundt dei skjer det ting som påverkar småbarnsliva og pregar personlegdomane deira. Overføringa av synsvinkel – frå filmskaparen som reiste vekk til hushjelpa som vart att – er nydeleg gjort i den poetiske opningssekvensen, der vaskevatnet til Cleo renn over den flislagde bakgarden og skapar ein vasspegel som reflekterer eit passasjerfly i lufta over. Cuarón har sjølv vore fotograf på «Roma», og hans bruk av lange takingar er ein pris verd.

Det mest oppsiktsvekkjande med «Roma» som mannsmemoarar, er det konsekvente kvinneperspektivet. Alfonso Cuarón har ingen pretensjonar om total identifikasjon med Cleo, men følgjer henne gjennom empatisk observasjon. Han har kalla filmen ei hylling til kvinnene som forma han som menneske, og han nyanserer her den sosiale kritikken frå andre latinamerikanske regissørar mot bruken av fastbuande barnejenter (Anna Muylaerts «Min andre mor», 2015). Her utviklar det seg ein kvinnesolidaritet på tvers av under- og overordninga som er bestemt av klasse- og etnistitetsskilje. Stikk motsett av i «Og mora di også» går hovudkonflikten i «Roma» mellom kjønna, og den mannlege erobraren blir her framstilt som ein forfengeleg og egoistiske parasitt på dei stoiske kvinnene som held samfunnet saman. Dette blir set på spissen i forholdet mellom Cleo og Fermín, men det speglar seg også i foreldreportrettet og i machokulturen som stør opp under den autoritære regjeringspolitikken.

guri.kulaas@klassekampen.no

Artikkelen er oppdatert: 10. desember 2018 kl. 10.37