Klassekampen.no
Fredag 31. august 2018
KJÆRLEIK
Å finna heim
Sinnstilstanden til den som er forelska, har mykje felles med det ein kallar i­nspirasjon.

Western wind, when wilt thou blow?

The small rain down can rain.

Christ, that my love were in my arms,

and in my bed again.

Dette vesle diktet av ein ukjent poet er eit av dei eldste i engelsk litteratur. Samstundes er det eit dikt om ein av dei eldste og mest velkjente tematikkane i diktinga til alle tider; lengt etter ein kjær person, og trongen til å få uttrykt vår kjærleik.

Ser ein etter dikt av denne typen, finn ein ikkje ei perle her og der i verdslyrikken, men som i hola til draken er det eit uoversiktleg fjell av skattar. Gull, sølv, edle steinar og nokre finurleg vers som skin med eit eiga glimt. Som dette frå ein gammal antologi på sanskrit, her gjendikta av meg etter ein engelsk versjon:

Lampane var tente og natta var

framleis ung,

og han, min elskar, var elskesjuk og

tung.

Han visste godt kva kjærleik ville

seie,

så han elska meg varsamt på vårt

felles leie,

for den gamle senga der me låg utan

klede

knirka verre og kunne røpa vår

hemmelege glede.

Kvifor er det så om å gjera å skriva om dette? Kva er det som gjer nettopp det me har saman som kjærastar og som par, til eit ynda emne for songar og dikt? Er det ikkje nok å ha desse kjenslene, anten det er i lengt eller i nærleik? Kvifor må me menneske skriva og syngja om dette? Og kvifor er dikt og songar om dette emnet så populære? Kanskje fordi det er noko udefinerbart her, noko som er vanskeleg å heilt gripe? Alt medan eg var psykologistudent, publiserte eg eit dikt i Dagbladet med tittelen «Noko ved samværet eg aldri heilt får tak i».

Kan det vera at det er nokre fellestrekk ved poesien og kjærleiken som gjer at nett desse har ekstra lett for å finna saman? Eg har ein hypotese om at det er slik.

Eg tenkjer meg at det første og mest grunnleggjande dei har felles, er at både kjærleiken og poesien på eit plan dreier seg om å finna heim.

I sin grundige gjennomgang av kjærleikens historie i vår kulturkrins, skriv Simon May i boka Love. A History: «Om me alle har ein trong til kjærleik, til å elske, så er det fordi me alle treng å kjenna oss heime i verda: å rota livet vårt i her og nå; å gje eksistensen substans og gyldigheit; å gjera kjensla av å vera til djupare …» og han legg til: «kjærleiken er først og fremt oppteken av å finna ein heim til vårt liv og vårt tilvære.»

Like eins skriv den islandsk-kanadiske poeten Kristjana Gunnars i si bok «Stranger at the Door: Writers and the Act of Writing»: «Sjølve ideen at der kan vera ein «heim» i det heile, ein plass med tryggleik og velvære, er på mange måtar eit essensielt kompasspunkt for heile poesien.»

Ein annan kanadisk poet, Don McKay, skriv like ut, at «The poem is a home». Men i begge desse tilfella, i det å søkje mot eit anna menneske, og i det å forma eit dikt, finst det innebygd eit paradoks og ein dobbelheit. McKay skriv: « … det ukjente kaoset som ein som skriv dreg inn i, må balanserast av si motsetjing; ideen om ein heim …» og «Heim er ein plass, men òg ein sinnstilstand,» Også Elie Wiesel kjem inn på korleis litteraturen og songen er eit vern for oss, i si bok om chassidismen Den hellige glød. Der skriv han at det finst «et ønske om å tilby menneskene sangen og legenden som tilflukt og skjold» og han ser parallellen mellom den meining som forteljinga skapar, og den meininga som møtet mellom to menneske kan skape: «La to menneske bli ett – og verden er ikke lenger den same. La to akseptere hverandre og skapelsen får mening, den mening de gir den.» Kjærleiken og diktinga vert altså sett på som to måtar menneske kan skapa ein heim, eit vern, og dette skapar òg ei meining med tilværet.

I si bok, «The Art of Loving» skreiv Erich Fromm om det å oppleva kjærleik: «Mennesket – i alle tids­aldre og kulturer – står overfor det same problem: hvorledes det skal overvinne sin adskilthet, hvorledes det skal nå fram til gjenforening, hvorledes det skal sprenge individualitetens snevre sirkel og gå opp i en transcendental enhet.»

Langt seinare ser me at den engelske psykologen Sue Johnson, som gav ut «Love Sense: The Revolutionary Science of Romantic Relationships» i 2013, òg legg stor vekt på mennesket sitt grunnleggjande behov for å høyra til, når det gjeld det å søka ein partnar, og ho viser mellom anna til tilknytingsteorien som først vart forma ut av ein annan britisk psykolog, John Bowlby.

I eit av mine dikt skildrar eg det å finna ein heim i verda, gjennom eit bilete av eit kjærleiksmøte med dobbel botn, der dagen og dama går over i ein annan:

Desse lange bølgjande gjerde

i morgonsol

Lauvtrekledde åsar gjev meg lyst til å

gøy

til å laga strengemusikk

Eg inhalerer skuggane

og ser dagen koma naken frå badet

Eg stikk nasen djupt i håret ditt

og lengtar etter leppene

Du er fire centimeter for langt vekke

Eg vil bu i verdas krumming

Di mjuke hofterunding

(Frå Salt, Samlaget, 1994)

Men det er fleire ting som er felles mellom kjærleiken og poesien enn dette å søkja ein heim, andre element som kan vera medverka til at nettopp kombinasjonen av desse to, i kjærleiksdikta, er så utbreidd og treffer noko i så mange av oss.

Ein av metodane poeten nyttar for å skape denne tilknytinga og få diktet til å bli ein heim, er å vera ekstremt merksam på dei konkrete og sanselege detaljane. Her er eit døme frå Olav H. Hauge:

Det er ikkje mykje med

desse versi, berre

nokre ord røysa saman

på slump.

Eg synest

likevel

det er gildt

å laga dei, då

har eg som eit hus

ei lita stund.

Eg kjem i hug lauvhyttone

me bygde

då me var små:

krjupa inn i dei, sitja

og lyda etter regnet,

vita seg einsam i villmarki,

kjenna dropane på nasen

og i håret –

Eller snøhusa i joli,

krjupa inn og

stengja etter seg med ein sekk,

kveikja ljos, vera der

i kalde kveldar.

Merksemd er òg eit essensielt trekk ved kjærleiken. I eit innlegg i Psychology Today i 2011, med tittelen «Attention is the most basic form of love» skreiv psykologen James V. Cordova, at merksemd er livsviktig ernæring for eit levande og pustande forhold. Merksemd er det me treng og vil ha. Og han oppfordrar: «Så nå, medan du framleis kan, medan me ennå har evna, gå til den du elskar. Stryk kinnet hennar. Sjå han inn i augo. Spør henne korleis det går med arbeidet. Spør han korleis det går med mora hans. Ikkje vent. Livet er kort og tida går så fort.» Her merker me korleis psykologen som er i ferd med å gli saumlaust over i kjærleiksdiktinga.

Men før me gjer det: eit par element til som er sams for kjærleik og poesi. Det første er det utsette, det at ein beveger seg inn i noko ukjent, set ting på spel. I sitt essay «Poetic housing» skriv Tony Hoagland om balanseringa mellom medviten struktur og det å gje seg over, når ein skriv frie vers: Han skildrar den trugselen frå ubalanse, det formlause og det uføreseielege. Temaet kan endra seg, og det å ha ein klår og medviten plan, kan drepa diktet.

Like eins i kjærleikslivet: Maria Popova skriv at angst er sydd inn i sengkleda til euforien. Det som gjer den elska så dyrebar, er vissa om at ting kan, og vil, ta slutt. Ho skriv: «Sårbarheit, ikkje musikk, er kjærleikens føde.»

Sinnstilstanden til den som er forelska, har mykje felles med det ein kallar inspirasjon. Som W.H. Auden, har uttrykt det: «Ein poet er framfor alt ein person som er lidenskapeleg forelska i språket.»

Parterapeuten Catrin Sagen skriv at forelskelsen er magisk, og at «forelskelsens kraft» er «altopp­slukende og nyskapende, den er hemmende og kreativ på samme tid».

Ein av verknadane er at ein først og fremst fokuserer på likskapar mellom ein sjølv og den ein er forelska i. Dukkar det opp ulik­skapar, vert det ignorert eller bagatellisert. Resultatet er, at forelska par opplever det som å koma heim til ein likesinna.

Poeten Ezra Pound hevda at poesien skulle «Make it new!» Og Sagen skriv «Idet man får gjensvar frå den andre, blir verden ny, og man blir selv ny.»

Å finna heim, å oppleva magien, å skapa meining og gjera verda ny: Liverpool-poeten Adrian Henri fekk alt dette til å skje i sitt vidunderlege dikt «Love Story» som sluttar slik i mi gjendikting:

EG ELSKAR DEG

På tog

i bilar

på bussar

i taxiar

EG ELSKAR DEG

den midnattstimen

då alle klokkene stod

og det var midtsommarnatt

for alltid.

htorvund51@gmail.com

Artikkelen er oppdatert: 24. september 2018 kl. 11.11