Klassekampen.no
Lørdag 11. august 2018
Alt hadde vore vel og bra om det ikkje var for at eg hadde oversett ei sak: Eg mangla slipestein.
Ljåslått
SLIPESTEINSVALSEN: Ljåslipinga var kveldsarbeid. Ljåane måtte vere nyslipte til neste morgon, særleg når det var varmt og tørt – då var det om å gjere å komme seg opp og ut mens det ennå var dogg i graset. UKJENT FOTOGRAF, LUSTER, SOGN OG FJORDANE OMKRING 1949, NASJONALBIBLIOTEKETS BILETSAMLING

Eg har gitt opp! Eg har resignert og tatt steget inn i den nye tid. Eg har gått over frå ljåslått med «manuell» til ljåslått med «motorisert langorv». Men det har ikkje skjedd utan motstand, og det har kvervla opp refleksjonar frå min barndoms ljåslått og ei tid som for lengst er forbi.

Det starta for så vidt alt i fjor sommar. Eg hadde vore tilbake på småbruket og henta med meg den gamle langorven min. Nå skulle eg vekke til live gamle ferdigheiter og slå graset rundt hytta miljøvennleg og på gamlemåten. Eg hadde rett nok grasklippar – til og med miljøvenleg og elektrisk. Men når eg hadde vore borte frå hytta eit par-tre veker, hadde graset vakse seg langt over det ein 25 volts batteridriven grasklippar kunne rå med. Ljåslått forstår eg meg på, oppvaksen som eg er på småbruket i Naustdal, der delar av slåttemarka var utilgjengeleg for slåmaskin. Med nostalgisk entusiasme gjekk eg difor laus på den overgrodde grasvollen som eg elles brukar å omtale som plen.

Alt hadde vore vel og bra om det ikkje var for at eg hadde oversett ei sak: Eg mangla slipestein. Rett nok kan ein bryne ljåen nokre gonger, men før elles sidan må den slipast. Løysinga på problemet blei ein av desse billeg-slipesteinane som ein får kjøpt for 400–500 kroner i ei kvar isenkram-forretning. Men dette viste seg å vere eit leiketøy som var aldeles ueigna til sliping av profesjonelle reiskapar. Ein skikkeleg slipestein er stor og tung, minst ein halvmeter i diameter og ti centimeter brei. Dette apparatet hadde ei såkalla «slipeskive» som var knapt 20 cm i diameter og eit par-tre cm brei. Dessutan var den altfor grov og den gjekk altfor fort. Den var ubrukeleg!

Fakta:

Ljå, stuttorv og langorv:

• Ljå er ei nemning på eit landbruksreiskap som mest vert nytta til å slå gras. Ljåen har vore i bruk sidan jernalderen. På mange norske gardar vart slåttonna utført med ljå til godt inn på 1900-talet.

• Ein ljå har typisk eit orv (treskaft) der ljåbladet er festa. Ein ljå med kort orv vert kalla stuttorv, medan ein ljå med langt orv vert kalla langorv.

• Langorv vart nytta på innmark, der det var slett nok til at ein kunne slå rette skårar. Stuttorv vart nytta til markaslått, der ein laut slå rundt jordfast stein, tuver og røter.

Om forfattaren:

• Jon Naustdalslid har ei yrkeskarriere både som småbrukar på Vestlandet, statsvitar, forskar og instituttsjef ved Norsk institutt for by- og regionsforsking (NIBR).

Det var då eg no i sommar gav opp og gjekk inn i den nye tid. Løysinga blei ein motorisert «langorv» – ei lang stong med ein liten totaktsmotor i den eine enden og eit roterande apparat med ein nylontråd som kuttar graset i den andre enden. Heile greia kan styrast med to handtak. Her liknar den litt på langorven, men er så tung og uhandterleg at den må festast i ein sele og hengast opp i ein karabinkrok på magen. Men opphengd slik kan den for så vidt svingast om lag som min nostalgiske langorv. Kuttar graset gjer den også – og heilt utan behov for slipestein. Apparatet med nylontråden kan også bytast ut med ei sagblad-liknande skive som gjer heile innretninga om til ei ryddesag som kuttar, ikkje berre gras, men lyng og busker og alskens kratt.

Men likevel! Eg trivast ikkje med dette nymotens apparatet. Det er eit sant helvete å få det i gang. Motoren skal dragast i gang med ei snor, og i teorien skulle dette vere enkelt: Du skal trykke tre-fire gonger på ei «boble» på bensinslangen for å få fram bensin til forgassaren, sette choken i posisjon ON og gasshandtaket på «halv gass». Og så er det berre å dra hardt og raskt i startsnora! Problemet er berre at det skjer ingen ting. Du drar raskt og hardt om igjen og om igjen til du blir andpusten og rasande, forbannar apparatet, Biltema og heile det moderne framsteget. Men så, plutseleg og utan forklaring, kjem det nokre putrande slag frå motoren, og ved neste forsøk startar apparatet med eit brøl. Og det lagar eit forferdeleg spetakkel! Totaktsmotoren overdøyver alt anna: den svale sumarbrisen i trekrunene, fuglesongen og eventuelle kjærlege tilrop frå terrassen om at det no vert servert kaffi! Klimavennleg er jo heller ikkje dette utysket, bensindrive som det er, og dessutan er det ein trussel mot liv og helse. Det virvlar opp småstein, kvistar og anna rusk og rask som måtte skjule seg i gras og lyng. Med andre ord: Bruk av apparatet krev verneutstyr! Hjelm med visir og øyreklokker, vernebukser og vernesko!

Lenger bort frå min barndoms ljåslått er det knapt mogleg å komme. Men det var altså dette med slipesteinen. Og kan hende idylliserer eg barndomens ljåslått, for etter nærmare ettertanke er det jo ikkje berre lyse minner som kjem fram. Få har beskrive dette meir realistisk og levande enn Jakob Sande, når han tenkte tilbake på barndomens ljåslått i diktet om nettopp «Slipesteinen»:

Mot sør i sola ved eldhusveggen,

der var vel heitt, san, ein sommarsdag,

og reint ein triveleg stad forkleggen,

og fly og fluger av alle slag.

Og midt i surrande flugeflokkar

stod slipesteinen vår, traust og stor,

der rei han stødt på to digre

stokkar,

og aksen gjekk i ein fleskesvor.

Her var det fyrst eg i verda kjende

kva livsens alvor i røynda er,

når sola steikte so ryggen brende,

og kleggen beit både her og der.

Ein framand vilje ved steinene

rådde

som nådelaust meg i lekkjer la,

og heilt frå sveiva så vidt eg nådde

eg seint og tidleg laut steinen dra.

Her laut eg stå som ein ussel slave

med drengen over til oppsynsmann,

og ryggen krøkt som ein saueklave

og dra for matbiten alt eg vann.

Sommaren og slåtten var høgsesong for barnearbeid i det tradisjonelle jordbrukarsamfunnet i Utkant-Norge i 50-åra. Og ei av dei sikraste pliktene for oppveksande gutungar var å dra slipesteinen. Vår slipestein var meir skånsamt plassert enn den Jakob Sande måtte slitast med, plassert som den var i skuggen under låvebrua. Men kleggen, flugene og myggen var like aktive. Eg kan knapt minnest når eg først blei sett til å dra slipesteinen. Alternativt ville dette vore ei oppgåve for mor mi, men ho hadde andre og langt viktigare oppgåver å ta seg av. Men eg minnest at det var tungt, frykteleg tungt, når far min la full kraft i å presse ljåen mot steinen så slipinga skulle gå raskare. Eg var sterkt missuneleg på granneguten. Dei hadde ein motordriven slipestein. Far min var nok likevel mindre av ein slavedrivar enn drengen på klokkargarden i Fjaler, der Jakob Sande henta sine traumatiske barneminne. Blei det for ille, fekk eg kvile, og etter kvart vart eg jo større og sterkare og steinen sveiv lettare rundt.

Samtidig vart eg også meir og meir imponert over korleis far min med stødig presisjon omvandla ein sløv ljå til sylskarp slåttereiskap. Dette er spesialkompetanse som ikkje kan lærast i ei handvending, men må «sitte i kroppen». Her er det om å gjere å halde egga på ljåen stødig og i noggrann vinkel mot slipesteinen til du har fått fram ei skarp egg som får sin endelegen «finish» med smergelbrynet til slutt. Gutungen fekk jo prøve seg etter kvart. Far min innsåg at det kunne vere ein føremon om eg lærde kunsten, og med litt om senn gjekk det toleleg bra. Men læringa gjekk seint, og far min var utolmodig. Under opplæringa var det nemleg han som måtte dra steinen, og det var langt under hans verdigheit. Til å byrja med blei det mykje kritikk. «Rundslipt!» sa far min. «Du må da greie å halde stødig vinkel!» Far min hadde ikkje tileigna seg moderne «oppmuntringspedagogikk», der poenget er å skryte av eleven same kor elendig resultatet er.

Ljåslipinga var kveldsarbeid. Ljåane måtte vere nyslipte til neste morgon. Slåtten var nemleg tidleg morgonarbeid, særleg om det var varmt og tørt. Då var det om å gjere å komme seg opp og ut å slå mens det ennå var dogg i graset. Det var ikkje alltid like lett for ein gutunge i tolv–trettenårsalderen å komme seg på beina før klokka fem. Og på dette punktet viste for så vidt far min forståing, og meinte at eg måtte kunne bli liggande. Men her var eg sta, ville gjerne demonstrere at eg kunne gjere vaksen manns arbeid, og insisterte på å bli vekt.

Far min la meir engasjement i å lære meg å slå enn i å lære meg å slipe. Her såg han eit opplagt potensial for auka kapasitet i slåttearbeidet. Men langorvslått er ikkje berre eit spørsmål om å legge ned graset på eit eller anna vis. Ljåslått er også ein kunst og eit spørsmål om teknikk og handelag. Også det må «sitte i kroppen». Graset skulle leggast ned i jamne, regelmessige drag og skåren skulle ligg rak og fin etter slåttekaren. Først og fremst skulle det ikkje stå igjen tustar og halvkutta gras i skåren. Trikset er å ha rett vinkel mellom orvet og ljåen, svinge den med riktig vinkel i ein jamn boge i graset, og å ikkje gape over for mykje når du svingar deg framover i slåtteteigen. Graset må skjerast av, ikkje kuttast. Lettast gjekk dette når graset stod rakt og fint. Det er ein grunn til at det rådde eit absolutt forbod mot å trakke i graset.

Også når det gjaldt ljåslåtten, var far min ein streng, men rettferdig læremeister. Slurv blei ikkje tolerert. Ujamn skår og etterlatne grastustar vart slege hardt ned på. «Her er det Hogahesten som har vore på ferde», var gjerne kommentaren når han inspiserte resultatet av gutungens tapre forsøk på å få sving på slåtteteknikken. Men kritikken blei følgt opp med ein ny leksjon, og gradvis vart det mindre tale om Hogahesten. Når sant skal seiast, vart eg nok ein langt betre slåttekar enn ljåslipar. Og etter kvart som eg ut gjennom tenåra vart eldre og sterkare, og far min vart eldre og svakare, heldt eg godt følgje med han i skåren. Etter som åra gjekk vart det han som oftast tok initiativet til ein pause i skuggen. Men glimtet i auga og den sunnfjordske ironien var ikkje langt borte. Av og til kom kommentaren at « … men du kan jo kanskje gå etter ei staurbør mens vi kviler?». Hogahesten høyrde eg ikkje noko meir om.

Ljåslåtten var som sagt ikkje berre eit spørsmål om å få graset av rota. Som med alt anna arbeid i dette samfunnet, var det ikkje berre eit spørsmål om å få arbeidet gjort. Det var også eit spørsmål om korleis det vart gjort. Når graset var slege og i hes, skulle det sjå pent og ryddig ut på bøen. Dette var ærekjære bønder som ikkje ville ha på seg at dei hadde slurva frå seg arbeidet, eller at «Hogahesten hadde vore på ferde». Difor var også kantslåtten viktig. Slåmaskinen avskaffa ikkje ljåslåtten. Der slåmaskinen ikkje kom til, i krokar og hjørne, langs gjerde og vegkantar, var det framleis ljåen som måtte gjere arbeidet.

Kantslått langs nettinggjerde var ei særleg utmaning som kravde eigen teknikk. Her var det om å gjere å slå så tett inntil gjerdet som mogleg utan å hekte i nettingen. Gjorde ein det, var det rake vegen tilbake til slipesteinen. Mellom steinar og andre hinder der heller ikkje langorven kom til, var det stuttorven som måtte fram. Denne kravde ein heilt anna teknikk. Mens langorven skal svingast med armane i lange jamne drag, skal stuttorven manøvrerast med handledda i varierande vinkel for å komme til i alle krokar og krær. Å få med dei siste grastustane var ikkje berre eit spørsmål om eit ekstra fang med sauefôr, det var minst like mykje eit spørsmål om estetikk. Det skulle vere fint og ryddig på bøen!

I dag er det knapt nokon som bryr seg med kantslåtten. Det svarar seg ikkje, og da betyr det mindre korleis det ser ut og at graset står og visnar og rotnar på rot langs gjerde og vegreiner.

Dersom far min hadde kunne sjå korleis grasplenen min ser ut etter ein omgang med apparatet frå Biltema, ville han snudd seg i grava. For mitt indre øyre høyrer eg kommentarar både om Hogahesten og det som verre er. Korleis eg enn forsøker å manøvrere dette motoriserte utysket, blir det enten for lang stubb, eller så freser det opp store sår i grastorva.

Likevel er eg redd vi må konkludere med at den gamaldagse ljåslåtten er i ferd med å bli historie. Vi som kan dette er på veg ut saman med ljåslåtten og mange andre ferdigheiter som det ikkje lenger er bruk for i vårt motoriserte og mekaniserte samfunn. Vi er, som ein kollega av meg brukar å seie, «flytta opp i avgangsklassen». Men dersom vi tenker oss om litt ekstra, ønskjer vi kanskje ikkje det manuelle slitet for lite betaling tilbake. Eg får nok berre akseptere den nye tid, ta meg saman og prøve å tileigne meg litt betre teknikk med dette motoriserte apparatet frå Biltema. Men til dette har eg ingen streng, men rettferdig, læremeister.

jonnaust@gmail.com

Artikkelen er oppdatert: 27. september 2018 kl. 08.57