Klassekampen.no
Onsdag 25. juli 2018
USAs handelskrig varslar at ein ny type globalisering er i emning.
Stormvarsel
TAPT FORTELJING: USAs økonomiske dominans skulle vere til fordel for alle, men slik gjekk det ikkje. Bilete av kampanjeplakat frå ca. 1900. FOTO: WIKIMEDIA COMMONS

Med innføring av importtoll på stål og aluminium, med trugsmål om toll på ei rekkje andre varer og tenester og med utsegna at EU er USAs «fiende» har president Trump skapt oppstyr blant USAs allierte. Den liberale reaksjonen på desse utspela er at «vi» må gjenopprette tilstandane som rådde før Trump kom til makta. Denne reaksjonen overser at USAs økonomiske hegemoni hadde begynt å forvitre lenge før Trump, og at nettopp det var ein viktig grunn til at han vart vald til president.

USAs økonomiske hegemoni har vore prega av ein nyliberal konsensus om frihandel og fri kapitalmobilitet under amerikansk dominans. Det stadig meir opne globale handels- og finanssystemet var eit resultat av politikken til liberale, sosialdemokratiske og konservative politikarar i USA og Europa. Med retorikken om at det ville vere til fordel for alle, gjekk politikken ut på å sikre avregulert handel og fri kapitalmobilitet slik at dei store selskapa og bankane kunne boltre seg over stadig større delar av kloden på jakt etter låge lønningar, låge skattar, svake miljøreguleringar og raskt veksande marknader.

Med innføring av TTIP skulle konfliktar mellom utanlandske selskap og statar bli «løyste» av «tvistemålsdomstolar» uavhengig av nasjonal lovgiving og nasjonale rettsinstansar. Det gjaldt å hindre demokratisk statleg regulering av dei multinasjonale selskapa og bankane si verksemd.

Men den nyliberale globaliseringa var ikkje til fordel for alle. Som økonomen David Kotz skriv: «Vi kan ikkje ignorere kostnadene for arbeidarar i USA når jobbar med relativt høge lønningar blir flytta til Kina eller Indonesia.» Statsorganisert knusing av fagorganisasjonane og utflytting av industriar til såkalla lågkostland er dei viktigaste grunnane til at medium reallønn i USA auka med berre ni prosent i perioden 1973–2014, medan arbeidsproduktiviteten steig med 72 prosent i den same perioden. Globaliseringas store vinnar var den rikaste prosenten av befolkninga som auka si gjennomsnittsinntekt korrigert for prisveksten med 210 prosent i perioden 1975–2014. Den rikaste prosenten av USAs befolkning sit i dag med 42 prosent av samla formue.

Dette er ein internasjonal trend. Data frå Ilo viser at i 36 «utvikla økonomiar» auka reallønningane i gjennomsnitt med seks prosent, medan arbeidsproduktiviteten steig med 16,5 prosent i perioden 1999–2013. OECD har funne at med eit par unntak steig Gini-indeksen for inntekter i alle OECD-land i perioden frå midten av 1980-åra til 2013. I nær alle OECD-land har den rikaste prosenten av befolkninga auka sin del av samla inntekt of formue.

Skattepolitikken har gjort at desse forskjellane er endå større etter skatt. I kvart land har dei økonomiske og politiske elitane grunngitt denne politikken med at dei måtte styrke den nasjonale konkurranseevna i den globaliserte økonomien som dei sjølve har kjempa fram. I OECD-landa vart topp inntektsskatt redusert frå gjennomsnittleg 66 prosent i 1981 til 42 prosent i 2010. I den same perioden vart selskapsskatten redusert frå gjennomsnittleg 47 til 25 prosent, og skatt på aksjeutbytte frå 75 til 42 prosent.

Globaliseringa har bedrege store delar av befolkninga for eit verdig liv. Ein kvar amerikansk arbeidar veit at ein president frå Demokratane vil tvihalde på den nyliberale globaliseringa. Valet av Trump kan derfor tolkast som det Karl Polanyi ville kalle samfunnet sitt forsøk på sjølvforsvar, som rett nok er desperat og forvirra.

I boka «Den liberale utopi» skriv Polanyi at kapitalistiske samfunn er kjenneteikna av ei «dobbel rørsle», nemleg marknadens ekspansjon og, etter kvart, motstand mot denne ekspansjonen. Med erfaringa frå nazismen understreka han at samfunnet sitt sjølvforsvar mot kommodifisering og marknadsekspansjon politisk kan gå både til høgre og til venstre.

Den aktuelle tendensen til «handelskrig» er eit stormvarsel. Det er grunn til å rekne med at den forma for globalisering som kjem ut av dei komande økonomiske stormane, vil vere ganske ulik den noverande nyliberalt globaliserte verdsøkonomien.

Her er det verdt å lytte til John Maynard Keynes sitt råd: «Idear, kunnskap, kunst, gjestevennskap – dette er fenomen som ut frå sin natur bør vere internasjonale. Men la varer vere heimeproduserte når det er fornuftig og praktisk muleg, og sjå framfor alt til at finansane i hovudsak er nasjonale.»

rune.skarstein@svt.ntnu.no

Økonomane Morten Jerven, Erik S. Reinert, Rune Skarstein, Chr. Anton Smedshaug, Ebba Boye og Marie Sneve skriv onsdagar i Klassekampen.

Artikkelen er oppdatert: 26. september 2018 kl. 08.33