Klassekampen.no
Lørdag 9. juni 2018
LÆREMEISTER: Gunnar Björling (1887–1960) var ein sentral figur i den finlandssvenske modernismens krets av kunstnarar, poetar og debattantar. FOTO: WIKIMEDIA COMMONS
Glød: Gunnar Björling hadde eit ord på vegen til både håplause og håpefulle.
Ein krets og eit liv

For ei veke sidan var det skuleavslutning i Finland. Dei som gjekk ut av gymnaset, fekk kvite studentluer, og dei som gjekk ut av grunnskulen, fekk vitnemål som gir dei moglegheit til å gå gymnas eller yrkesskule. Facebook-straumen min var fylt av stolte foreldre sine fotografi av glade, unge menneske. Og sjølvsagt av irriterande oppmodingar om å ha medynk med dei som ikkje var glade – dei som fucka opp studia, som gjorde sitt beste, men ikkje godt nok, eller som var for trøytte og leie, forvirra eller nedtyngde av bekymringar til å gjennomføre skuleåret med nokon som helst glans.

Sjølv sat eg på hytta og las Fredrik Hertzbergs velskrivne og innfallsrike biografi om den legendariske finlandssvenske modernistpoeten Gunnar Björling (1887–1960), «Mitt språk är ej i orden» (2018).

Der fann eg raskt eit ord på vegen til både dei håpefulle og dei håplause: «Arbeidet eg søkte, blei ikkje mitt, i det minste ikkje heilt slik eg hadde tenkt; eg fann likevel ein krets og eit liv», skreiv Björling som 30-åring til ein trøblete og motlaus 16 år gammal elev, Torger Enckell, som seinare blei biletkunstnar.

Neste stykke fekk meg til å fnise, på grunn av den kvikke speidartonen. Björling vil lufte ut den slappe tenåringen frå det kvelande guterommet: «Blikket framover. Du har livet framfor deg. […] Lag orden i tankane! […] Men legg grublinga og fantasiane bak deg – lev! Gå, kom deg ut i skogen, ikkje sit inne!»

Björling hadde sett føre seg eit liv som lærar og forfattar, men etter praksisåret fekk han seg ikkje lærarjobb. Det han derimot hadde fått, var ein flokk venner blant elevane – lovande ynglingar med kulturelle ambisjonar. Smått om senn vaks den stadig større gruppa med kunstnarar, poetar, debattantar fram. Björling blei ein viktig læremeister, samtalepartnar og inspirator for ein stor del av den finlands­svenske intelligentsiaen; for avantgarden i den finlandske litterære modernismen – ein skinande krets rundt hans loslitne person.

Og livet? Det var mykje miserabelt i Gunnar Björlings liv. Han var blakk som ei kyrkjerotte, og avhengig av donasjonar frå slekt og venner, som han kravde skulle stille opp som kreditorar for ei endelaus rekkje kortsiktige banklån. Poesien hans hadde ein særmerkt syntaks som skilde seg skarpt ut frå det som var forventa. Ikkje eingong avantgardistvennane hans forstod alltid det han skreiv. Det litterære etablissementet håna han. Han gav ut mange av bøkene sine på eige forlag, og han fekk sjeldan stipend. Han var homofil, som på den tida var eit brotsverk, og gjennom heile livet brukte han mykje tid på å lengte inderleg etter unge, vakre intellektuell menn som han forelska seg håplaust i, og i den grad foreldra deira visste om Björling, såg dei på han med skrekk.

Det som derimot ikkje var miserabelt, var Björlings arbeidsevne og standhaftige tru på at det han jobba med som poet, var avgjerande viktig – ein misjon verdt å kjempe for. Og så var det dei mange vennane, som opplevde Björling som noko heilt anna enn ein egosentrisk fattigper med problematisk seksualitet: ein stor poet og eit menneske med intellektuell glød, med sjenerøsitet (når han fekk fatt i pengar, delte han villig med andre) og talent for samtalar, og med evne til å skape eit miljø der ein kunne debattere i djupna, vere usamde og så bli samde igjen om grunnleggjande ideologiske og estetiske spørsmål.

Fredrik Hertzbergs store kunnskapar – hans fortrulege kjennskap til eit enormt materiale – tyngjer ikkje teksten, men løftar fram forteljinga om ein uvanleg krets og eit uvanleg liv. Hertzberg leikar ledig med den finlandssvenske og svenske modernismens idear og store namn (Edith Södergran, Elmer Diktonius, Henry Parland, Rabbe Enckell, Hagar Olsson, Artur Lundkvist, Erik Asklund, og så vidare). Han kombinerer utgreiingar av dei filosofiske og kunstnariske kranglane deira med talande detaljar frå kvardagen. Frimodig les han Björlings dikt biografisk og viser korleis tekstfragment og motiv dukkar opp i ulike samanhengar, meir og meir komprimerte. Han introduserer lesaren for mange bipersonar, blant andre den fascinerande Cid Erik Tallqvist, Björlings trufaste våpendragar og ein mann med mange interesser og store kunnskapar – som han etter kvart gjekk seg aldeles vill i. Tallqvist skreiv aldri eigentleg noko sjølv, men gav ut eit tidsskrift der modernistane presenterte seg sjølve og kvarandre. Han var dessutan ein ivrig amatør innan psykoanalysen, og han stenograferte samtalar mellom vennane. Han var ein katalysator for idear, og ein avgjerande faktor for at denne viktige kretsen heldt saman.

Alt dette er skildra mot ein historisk bakgrunn av nyvunne sjølvstende, borgarkrig og verdskrig. Det er ei lærerik bok, som inviterer både dei lesarane som har forkunnskapar, og dei som ikkje har det.

Og moralen, Björlings omsorgsfulle helsing til dei som nettopp har fått sommarferie, er slik i mi tolking: Ein krets og eit liv – det er noko heilt anna enn karriere og omdøme. Det er motsatsen til framandgjering, og noko ein kan ønske for alle menneske.

bokmagasinet@klassekampen.no

Artikkelen er oppdatert: 11. juni 2018 kl. 13.57