Klassekampen.no
Lørdag 26. mai 2018
Ut i verda: Den målretta desperasjonen i Angelika Klüssendorf sin trilogi om April held fram i siste del, som vonleg snart kjem på norsk.
Overmot og maktesløyse
EIT EIGE UNIVERS: Tyske Angelika Klüssendorf har skrive trilogien om April, og førebels finnast dei to fyrste i serien på norsk. FOTO: GENE GLOVER

Det regnar skit. Ikkje frå himmelen, men frå eit vindauge i tredje etasje i ein bygard der to ungar er innelåste utan tilgang på toalett (toalettet er ein halv etasje ned i gangen). Mor deira har vore vekke i fleire dagar, og jenta på tolv og guten på seks må få driten ut av leilegheita, det er varmt – midt på sommaren – og det stinkar. Så dansar dei i vindauget for arbeidarane på fabrikken tvers over gata – ei merksemd dei treng for å stadfeste sin eigen eksistens – heilt til dei høyrer nøkkelen i låsen.

Slik startar Angelika Klüssendorfs trilogi om jenta April, som veks opp i ein eller annan austtysk forstad på femti- og sekstitalet, med ei valdeleg mor som vanskjøttar ungane sine på det grøvste, og ein alkoholisert far som er der av og til. Fram til ho hamnar på barneheim som tolvåring, må ho, som i første bok berre heiter jenta, heile tida tilpasse seg den uføre­seielege mora, som vekslar mellom å slå i sinne og søkje trøyst hos dottera. Jenta blir hard, sint og kjenslemessig ustabil, men lærer seg etter kvart å takle livet på sin måte: Ho forsvinn inn i historiene, både dei ho finn i bøkene ho les og dei ho fortel sjølv.

Det snodige med dette barndomshelvetet Klüssendorf har laga, er at ungjenta er så full av barnleg eventyrlyst at universet ikkje blir uuthaldeleg for lesaren å vere i – midt imellom alt det vonde er det fantasifulle historier, nye kjennskapar og utflukter som trekker ein inn i forteljinga.

Fakta:

roman

Angelika Klüssendorf

Jahre später

Kiepenheuer & Witsch 2018, 158 sider

Jenta lyg, skulkar, stel, slåst, og den nøkterne måten forteljaren skildrar det heile på, gjer at vi heller ikkje blir liggande lenge i elendet; det er berre å børste det vekk, reise seg opp, leike vidare. Livet er eit spel. Ho fortel skrøner og slåst og kjem heilt nær folk, før ho skuvar dei bort att med sinnet sitt. Og med livet som innsats, kuliminerer leiken i søskena sin favo­ritt­aktivitet: å springe over vegen sekundar før ein bil kjem køyrande. Ho blir tilsynelatande sterk av det, ho toler all slags smerte og treng ikkje følgje til reglane fordi ho ikkje fryktar konsekvensane.

Jenta verkar uovervinneleg, og dette er noko av det som gjer den tragiske historia fortryllande – sjølv om det etter kvart skal vise seg at det finst krefter som kan kvele sjølv det sterkaste overmot.

Eventyrlysta er med jenta også i «April», den andre romanen i trilogien, som i likskap med den første, «Jenta», finst på norsk i Øystein Vidnes’ omsetjing. Her flyttar jenta, no i tenåra, på ein statleg tildelt hybel i Leipzig og tar namnet April etter ein Deep Purple-song. Kanskje nærmar ho seg her å finne ein slags identitet – ho finn ein tryggleik i skrivinga si (ho får utgitt ein roman til strålande mottaking), men ho finn ingen tryggleik i seg sjølv. Ho får seg jobb med enkelt kontorarbeid på ei slags sosialistisk tryggleikskvote for psykisk ustabile.

Ho finn ikkje ro, heller ikkje når ho som 19-åring får ein son (Julius) saman med kjærasten Hans. Ho er avsondra, kronisk utru og ute av stand til å elske mannen og barnet.

Klüssendorf tar hol på soga om den sosiale tryggleiken i DDR og er ikkje nådig i si skildring av korleis det sosialistiske samfunnet sviktar i historia om April. Men dette er ikkje sosialrealisme; språket er presist og beint fram, og sjeldan vurderande.

Eit viktig poeng for Klüssendorf er dessutan å peike på at det ikkje nødvendigvis var betre på den andre sida av muren; for April er nissen med på lasset då den vesle familien får utreisetillating og flyttar: Den enorme sorga etter ei mor som ikkje elska henne, gjer at ho strevar med å tilpasse seg livet som ansvarleg vaksen – og her er det inga hjelp å få frå storsamfunnet. I ein uteliggjar i Vest-Berlin trur ho dessutan å kjenne att far sin, noko som truleg ville vore hans skjebne om han budde i vest.

Muren fell umerkeleg i ei bisetning og April held fram med å gjere som ho vil. Heilt til ho møter legen Ludwig i siste bok i trilogien, «Jahre später» (‘År seinare’), som kom ut på tysk i januar 2018. Ramma her er ikkje så ulik dei andre bøkene, også her dreier det seg om eit portrett av eit destruktivt samliv og familieliv, ekteskapet mellom April og Ludwig, som viser seg å vere maktsjuk og lunefull. Men maktbalansen er forskuve, og lesaropplevinga er derfor ei ganske anna. Dei får sonen Sam, som April elskar (på sin måte), og ho blir sårbar.

I ektemannen sin har April møtt ein som spelar med større innsats enn henne, ein oppfarande lystløgnar, som i livet berre har allierte eller fiendar. Det fryktlause overmotet ho har hatt med seg i all anna motgang, blir sterkt svekka. Depresjonen og einsemda ho har slitt med heile livet, tar ei ny form, ho byrjar å snakke med film­stjerner ho ser i stova si. Den retningslause leiken frå dei to første bøkene er no nesten borte, jenta verkar å vere overvunnen. Kjærleiken til Sam får henne til å øve seg på å ta ansvar, til å kjempe seg gjennom vonløyse og maktesløyse for å prøve å frigjere seg, frå Ludwig, mora og seg sjølv, og frå skrivesperra ho har fått i livet med ein mann som fortel meir grandiose fiksjonar enn ho sjølv – det er ein målretta desperasjon som til dels riv lesaren med seg i denne boka.

«Jahre später» er førebels ikkje ute på norsk, men vonleg vil Skald forlag også få gitt ut denne på Øystein Vidnes’ leikande nynorsk, som evnar å fortelje med same opne og drivande nysgjerrigheit som Klüssendorf. I «Jenta», «April» og ‘År seinare’ evnar ho å skape ei medrivande og kløktig formidla historie, balanserande mellom elende og naiv leik.

bokmagasinet@klassekampen.no

Artikkelen er oppdatert: 11. juni 2018 kl. 15.26