Klassekampen.no
Lørdag 26. mai 2018
Broderia er heimegjorte kopiar av kinesisk silkesaum.
Bunad og odel
NY MOTE: Ikkje noko for farfar.

Syttande mai i år kom ein bunadkledd ung far syklande gjennom gatene i Sandnes med sonen på bagasjebrettet, han òg i bunad, med det raude og kvite og blå flagget på strak arm. Om det kanskje ikkje akkurat var ein odelsbonde med arving, var det i alle fall ein feiande flott reklame for alt norsk.

Dersom Suzanne Brøgger hadde stått ved sida av meg, tenkte eg, hadde ho då forstått kva nasjonaldagsfeiringa i grannelandet går ut på? Eller må ho for alltid stå utanfor fordi ho høyrer heime i eit Danmark der bøndene var liveigne mens dei norske var sine eigne herrar?

Både danskar og svenskar ber på eit nag til Noreg, lik fråskilde ektemenn som aldri kjem over at kona ikkje vil ha dei. Så gnir me då òg salt i såret ved å feira skilsmisseåra 1814 og 1905. Ikkje rart at dei påstår at me flaggar fordi me er forførte av fascismen, og at me går i bunad fordi me framleis lever i førindustriell tid.

På ein måte skjønar me kanskje ikkje alltid sjølve heller kva det er med denne trongen til å kle oss opp i tunge ullplagg med brokadevestar og strikkestrømper. Alle som er nokolunde orienterte i verda og historia, veit jo at folkedraktene våre er laga etter mønster frå europeisk mote, at sølvknappane stammar frå nederlandske sjømannsuniformer og at broderia på forkle og stakkar er heimegjorte kopiar av kinesisk silkesaum.

For eit par hundre år sidan var det ikkje eit menneske i Rogaland som gjekk i rogalandsbunad, rett og slett fordi han enno ikkje var oppfunnen. Og nasjonaldagen var ikkje større merkedag enn at ein heil bondefamilie braut opp frå garden sin og fór til Amerika den 17. mai 1884. Berre gamlefar blei verande att, og levde enno i tjuefire år som kårkall hos den nye eigaren, min tippoldefar.

Då oldefar tok over, kjøpte tippoldefar ein mindre gard og flytta dit med tippoldemor og resten av barneflokken, ei smidig løysing som viste vilje til omstilling og nytenking.

Men i neste slektsledd blei odelslova til ein religiøs ideologi, og farfar fekk det for seg at garden skulle gå i arv frå far til eldsteson i all æve. Dermed gjorde han både seg sjølv og far min ulukkelege, og kasta skuggen sin så langt framover i tida at det var nesten overnaturleg at ein så trugen slitar kunne gjera så mykje ugagn.

Eg har møtt kvinner som ser på den autoriserte rogalandsbunaden med same alvor, og skummar av raseri når nokon broderer utanfor det oppteikna mønsteret. Det er som om dei trur at han kom dalande ned frå himmelen for tusen år sidan, sjølv om dei veit at det berre var nokon som skjøtte saman nokre gamle klesplagg og fylte inn med fri fantasi omtrent samtidig med at farfar min etablerte seg som odelsbonde.

Det fanst ikkje bunad i slekta vår før eg laga min. Eg trur ikkje eingong at farfar hadde likt han: Han hadde tykt han var for tung og mørk, han syntest at damer skulle vera glatte og elegante. Likevel er han sydd med den same viljen til å stå på for seg og sitt, sjølve grunnstamma i kulturen vår.

s.skjold@online.no

Ikkje søtt, ikkje surt, ikkje bittert – men salt. Solveig Aareskjold skriv om det ho sjølv vil i Klassekampen kvar laurdag.

«Både danskar og svenskar ber på eit nag til Noreg»

Artikkelen er oppdatert: 11. juni 2018 kl. 15.29