Klassekampen.no
Onsdag 9. mai 2018
Skrivar du dette feil, kjem ikkje retteprogrammet til å redde deg.
Blanda drops
EL-SYKKEL: Her eit tidleg eksemplar.

Ingen månad er så prega av kunnskapsprøving som mai. Her kjem eit bidrag til eldre som ofte er rådgjevarar, og til yngre som er utøvarar.

Først -ning og -ing: -ing fortel om handling, -ning om resultat av handling. Det er prinsipiell skilnad på bygging og bygning, kryssing og krysning, rydding og rydning. Det er reinspikka tøv når avisene skriv «verdiskapning» om verdiskaping. Skapning er produkt. Avisene bør òg skriva om etterforsking når politiet arbeider med ei sak; ein får vona politiet jobbar. Og dei unge bør driva lesing, ikkje «lesning»!

«De mista livene deres» har to frekvente og stygge feilar. Det er unorsk, men engelsk, å skriva ‘livene’. Det heiter de mista livet, eintal. Endå grovare er «deres». Det er bom å skriva «de unge tenker annerledes enn deres besteforeldre». Det skal vera «sine». «Lærerne endra deres oppførsel» og «lærerne endra sin oppførsel» betyr to forskjellige ting. «Sin» viser alltid til subjektet, her «lærerne».

Språka ute i Europa manglar dette systemet. Engelsk «he loved his wife» betyr enten «han elska kona si» eller «han elska kona hans». Engelsktalande er like opptekne av skilnaden som me er. Men dei må ta i bruk fleire ord!

Altfor eller alt for? Det første forsterkar, «dette er altfor mykje». Det andre har me i «å gjera alt for deg». Norsk har mange slike ordpar: overalt (stad) – over alt (prioritet), ettersom (årsak) – etter som (tid), utover (stad) – ut over (rørsle).

Enda forsterkar. «Du er enda raskere enn meg». Ennå handlar om tid. «Det fins ennå muligheter». Rundt bør brukast om noko rundt. Vekk med «refleksjon rundt et spørsmål», «bevissthet rundt islam», «betenkelighet rundt igangsetting»! Ha refleksjon over, bevissthet om, betenkelighet med. Preposisjonar har meining!

Bruk bindestrek når e er «elektronisk» og el er «elektrisk»; altså e-post og el-sykkel. Viss ikkje må du heile tida vurdera. Det er tungvint. Elskvett er noko anna enn el-skvett, eldrift noko anna enn el-drift.

Ingen persontittel skal ha stor bokstav. Stor bokstav handlar ikkje om kor viktig noko er, det handlar om namn. Verken staten, statsministeren, samfunnet, styret, finanskomiteen, dronninga er namn. Aldri stor bokstav! Men Stortinget og Folkemuseet skal ha det; dei er namn. Offentlege namn som består av meir enn eitt ord, skal berre ha ein stor bokstav – i første ordet. Så me skal skriva Helse nord, Skatt vest, Statistisk sentralbyrå, Barne- og familiedepartementet.

Kommareglane er få og lett tilgjengelege. Men dei må lærast og praktiserast!

Hugs at retteprogrammet ikkje rettar slikt me har skrive om her. I røynda er programmet utan særleg nytte når det gjeld å retta feilar. Ta pronomenet som, som alltid skal peika tilbake til siste substantiv (eller pronomen). «Han hadde et forhold til ei dame som sprakk» går ikkje bra. Infinitivskonstruksjonar kan føra gale i veg: «Etter å ha ligget under vann et år solgte eieren båten».

Ein må rett og slett passa på å skriva det ein ønskjer å skriva. Lukke til, eldre og yngre!

sylfest.lomheim@gmail.com

Sylfest Lomheim skriv om språk i Klassekampen kvar onsdag.

«Stor bokstav handlar ikkje om kor viktig noko er»

Artikkelen er oppdatert: 15. mai 2018 kl. 10.40