Klassekampen.no
Lørdag 5. mai 2018
STILIST: Vinje portrettert av Johannes Petter Lindegaard, truleg i 1967. HENTA FRÅ: NASJONALBIBLIOTEKET
Lyspunkt: Korrespondentbreva i Drammens Tidende viser den dansk-norske A.O. Vinje før han starta opp landsmålsavisa Dølen.
Vinje før Dølen

«Fleirtalskulturen i Noreg har sine fire store, og nynorskkulturen har sine tre, Aasen, Vinje og Garborg», skriv Stephen Walton i tekstsamlinga «Litt laust, mest fast». Det er på den sida av målstreken ein finn diktaren og bladmannen Aasmund Olavsson Vinje i dag, men til liks med dei to andre store frå nynorskleiren, kan Vinje skilte med ei omfattande skribentfortid på dansk-norsk. For Vinje var det i all hovudsak provins­avisa Drammens Tidende som var den publisistiske boltreplassen fram til han starta vekeavisa Dølen på landsmål i 1858.

Til Drammen sende Vinje korrespondentbrev, «Korrespondancer», med hesteskyss frå hovudstaden i perioden 1851 til 1859, som regel to gonger i veka, og til ålmenn glede for lek og lærd kan ein no lesa dei i moderne fontar i ei tekstkritisk utgåve, gitt ut av Det norske språk- og litteraturselskap, hos bok­selskap.no. Dermed står den krokete frakturen ikkje lenger i vegen for at ein moderne lesar kan få servert Vinjes dansk-norske kommentarartiklar om teaterførestillingar, stortingsforhandlingar, mormonar og telegraftrådar på 1850-talet, sett frå Christiania.

Vinje er mest kjend som stilist og essayist på lands­målet, men utgivinga av korrespondentbreva frå Drammens Tidende sørgjer for at vegen fram mot målet får nye lyspunkt. Dølen treng ikkje kallast for eit brot, anna enn på det språklege planet, for Vinje var morosam, provoserande og folkeleg også før målbytet, med brodd mot fåkunne og vinglande fåvit: «Uvidenheden ligner altid en Feberpatient, der snart ligger i Sved og snart fryser, saa Tænderne slaa General­marsch.»

Blant dei som har fordjupa seg i virket til Vinje, har store vyar og visjonar aldri vore mangelvare. Mest vidgjete er den planlagde «storboki» til Vinje-forvaltaren Olav Midttun (1883–1972) – ei storbok som aldri kom. Det einaste ein fekk sjå av dei luftige planane, var ein tynn biografi som kom ut i Orion-serien til Samlaget i 1960.

Derimot har det gått betre med kongstanken til Jon Haarberg, professor i ålmenn litteraturvitskap, om å publisere så mange som råd av Vinjes korrespondentbrev frå Drammens Tidende. Medhjelpar og prosjektleiar har vore Nina Evensen, forskar ved Senter for Ibsen-studium, og i tillegg til dei to utgivarane har mange andre gode hjelparar vore i full sving.

Vinjes store jubileumsår, med feiringa av at det er 200 år sidan han vart fødd, blir dermed markert med ikkje mindre enn ei storhending: Av om lag 700 korrespondansar har ein klart å samle saman 534 reine korrespondentbrev frå arkiva (resten har nok dessverre gått tapt), og med utgivinga har ein fått trykt opp 551 tekstar som høyrer med til Vinjes korrespondentgjerning i Drammens Tidende i ein samla bukett – dei aller fleste for første gong (berre 102 av korrespondansane har vore prenta opp att tidlegare).

Vinje opnar karrieren som hovudstadskorrespondent i Drammens Tidende med ein serie i seks delar om journalistikken. Der tek han til orde for at journalisten skal «tyde Tidens Tegn og ved sin klare Fremstilling paapege, hvad Regjering og Storthing have at gjøre», og utanom det opplagde ytringsfridomsspørsmålet ein slik artikkelserie legg opp til – vist fram i utstillinga «Journalistikken – fridomens sjanger? A.O. Vinje og norsk pressehistorie» på Nasjonalbiblioteket – er aktualiteten til Vinjes korrespondentbrev sjølvsagt varierande og diskutabel.

Vi lever nesten 170 år etter at dei eldste korrespondentbreva stod på prent, og ein skal ha god kontroll på Harro Harring, Sjur Sexe og Christian Bretteville for å hengje med i alle svingane (til alt hell finst det eit personregister til oppklåring av elles uforklårlege namn).

Når korrespondentbreva like fullt er leselege i dag, eller kan finne på å glimte til, er årsaka gjerne eit fyndord, ein observasjon eller ein parallell som gjer at ein må trekkje på smilebandet. Det er dei overraskande vendingane som gjer at Vinje får lesaren («Du, kjære Læser») med på notane. Då som no kan til dømes kafégjestene takke stortingspolitikarane for at dei har noko å samtale om: «De almindelige Kaféherrer lade ikke til at nære synderlig Respekt for dem, uagtet de vistnok burde yde dem al Tak, fordi de yde dem Stof til de ellers særdeles aandløse Kafésamtaler.»

Vinje maktar som oftast å gjera stoffet levande, og dommen til Olaus Arvesen, som var omgangsven med Vinje i tida han skreiv for Drammens Tidende, står seg framleis: «Han kunde skrive om alt, han vilde, og næsten som han vilde. Han skrev morsomt om alting, og det var hovedsaken.» Til dømes minner Vinje om verdien av ein god disputt: «Thinget har i dette Stykke viist sig som den Kone, der beklagede sig over sin Naboerskes Trættekjærhed, men da denne kom til Forstand, sagde hun: Gud hvor eensomt og stille det nu er!»

Under lanseringa på Nasjonalbiblioteket 4. april heldt Haarberg innlegget «Dølen før Dølen», og han understreka kontinuiteten i Vinjes journalistikk: Vinje var sprelsk og antiautoritær, også før språkrevolusjonen.

bokmagasinet@klassekampen.no

Artikkelen er oppdatert: 15. mai 2018 kl. 11.13