Klassekampen.no
Onsdag 4. april 2018
Trykk, tyding og skilnad: Akseintteikna har mange funksjonar.
Om vêr og vind
SIRKUMFLEKS: Vêr heitte på norrønt veðr, og markerast difor med ein ^. Foto: AFP/NTB Scanpix

Turid Farestvedt (og nokre til) lurer på dette med aksentar. Ho ser eg skriv òg (også), for å skilja det frå bindeordet og. Uttalen er jo den same – /åg/. Eit betimeleg spørsmål.

Me har tre aksentar i norsk skrift. Den eine går oppover til høgre, ´. Den andre går nedover til høgre, `. Den tredje ser ut som eit lite møne: ^. Me omtaler desse tre aksentteikna med ganske unorske ord. Den første heiter aigu (uttalt ‘egy’), den andre heiter grave (uttalt ‘grav’). Den tredje heiter circonflexe, på norsk skrive – og uttalt – sirkumfleks. Alle tre er franske nemningar. Ikkje uventa, for alle som kjenner til fransk, veit at i dét skriftspråket florerer aksentane.

Sjølve ordet aksent er òg fransk, accent (opphavleg latin: accentus). Det tyder styrke, kraft, stemme. Når me aksentuerer noko, på norsk, betyr dét at me strekar under, me markerer, gjer tydeleg. Både /aksang/ og /aksent/ må reknast for korrekt uttale – det første oftast om framheving eller tone, det andre om markering av stavingstrykk.

Me bruker aksentteiknet på tre måtar:

• For å syna kvar trykket skal liggja: idé, allé, turné. Aksenten kan sløyfast når det ikkje er fare for mislesing: komite. Står klisjear i fleirtal, kan ein utan fare sløyfa aksenten.

• For å visa skilnad i tyding: Bindeordet og er ikkje det same som adverbet òg (også), artikkelen ein eller talordet éin, med trykk, har ulik meining (‘det bør vera berre éin karakter i matematikk’).

• For å tydeleggjera skilnad i uttale, aigu markerer trong vokal, grav markerer open vokal: fór (fortid av fara), fòr (i ein åker)

Me ser altså at funksjonen til aksent aigu og aksent grav er å markera skilnad i uttale: trykk eller ikkje trykk, trong eller open vokal. Slik ‘uttalehjelp’ i skrift er vanlegare på nynorsk enn på bokmål.

Sirkumfleksen er spesiell. Dei gongene han blir nytta, er det for å markera historiske forhold. Fôr (innsida av frakk eller det me gir til husdyr) signaliserer at ordet har vore lengre før, bokstav har forsvunne. På norrønt heitte det fóðr, uttalt foder. Vêr (sauebukk eller klima) heitte på norrønt veðr, uttalt veder. Bruken av circonflexe på fransk er ganske parallell. Der nyttar dei ^ for å markera at ein s har forsvunne: forêt var før forest, tempête var før tempest. Circonflexe er sett saman av ‘circon’ og ‘flexe’, eigentleg latin circumflexus. Circum er omkring, rundt; flexus er det som bøyer seg, svingar. Så ordet kan lesast som ‘aksent som bøyer seg rundt (ein bokstav)’.

Aigu tyder som sagt spiss, grave tyder tung. Det sistnemnde har me både i gravid og gravitasjon. Å vera gravid er å vera ‘tung’, med andre ord barntung, og gravitasjon er framandordet for det meir forståelege tyngdekraft. Til og med gravalvorleg kjem nok frå det same, endå der er det lett å tenkja seg at det har med norsk grav (på kyrkjegard) å gjera. Men graverande, som tyder ‘alvorleg; tungtvegande’, syner at det nok er det franske grave som ligg til grunn for alle desse orda.

sylfest.lomheim@gmail.com

Sylfest Lomheim skriv om språk i Klassekampen kvar onsdag.

«Når me aksentuerer noko, betyr dét at me strekar under»

Artikkelen er oppdatert: 10. april 2018 kl. 11.28