Klassekampen.no
Onsdag 28. mars 2018
Kilde: Nasjonalbiblioteket
I år er det 200 år sidan Aasmund Olavsson Vinje vart fødd:
Vinje­variasjonane
Kilde: Nasjonalbiblioteket
JUBILEUM: Aasmund Olavsson Vinje blei skulda for å vere karakterlaus, vinglete og vrang, men står att som ein umis­kjenneleg karakter i norsk litteraturhistorie.

Aasmund Olavsson Vinje var ein mann som gjorde seg merkt, ikkje berre i avisspaltene og bøkene han skreiv, men også i sosiale lag. Han heldt talar ved både meir og mindre høgtidelege høve, og kunne komme i tale med dei fleste.

Det finst eit vell av anekdotar om han – fleire frå kulturkjempar som Bjørnstjerne Bjørnson, Ernst Sars, Hagbard Berner og Paul Botten-Hansen – og i «Bondestudentar» (1883) har Arne Garborg gitt han litterær utforming, i eit lite portrett som set ord på minst to av dei mange sidene ved Vinje:

«Og han lagde i veg, paa sin sereigne maate, halvt skalkut, men aalvorsamt likevel. Han meinte visst so nokorlunde det han sagde, kor rart det kunde høyrast ut; men daa han vel ikkje alltid var stød paa um han meinte det plent so som det var sagt, so kom han gjerne med ein sleng paa det tilslutt, som minte folk um Dølens ’tvisyn’. Men stundom kom han med tankar, som var so forunderleg mjuke og fagre, at ein reint gløymde Dølen og berre saag Diktaren.»

Fakta:

VINJE-JUBILEUM

• Aasmund Olavsson Vinje var fødd i Vinje i Telemark 6. april 1818 og døydde 30. juli 1870.

• Han utdanna seg først til lærar. I 1856 blei han juridisk kandidat, og i 1857 fekk han autorisasjon som overrettssakførar.

• Vinje arbeidde som lærar i nokre år før han gjekk over til dikting og journalistisk verksemd.

• I 1858 starta han sitt eige vekeblad, Dølen, som han gav ut heilt til han døydde.

• I 1861 gav han ut «Ferdaminni fraa Sumaren 1860». I 1862 skreiv han «A Norseman’s View of Britain and the British». Seinare kom «Diktsamling» (1864), det episke diktet «Storegut» (1866) og diktsamlinga «Blandkorn» (1867). Kilde: Allkunne

«Kvistas hardt får mange kantar»

Garborg teiknar opp eit skilje mellom den tvisynte ’Dølen’ og den høgstemte ’Diktaren’, som seinare har gjort seg gjeldande i førestillingane om Vinje. Bladmannen ’Dølen’ starta vekebladet med same namn og dreiv det nærast på eiga hand. Der skreiv han nyskapande reportasjejournalistikk og resonnerande artiklar, men også meir polemiske tekstar, ofte gjennomsyra av ironi.

Den høgstemte ’Diktaren’ skreiv inderlege og uttrykksfulle dikt, bygde både på klassiske verseformer og folkedikting, som sidan har vore tonesette og sunge i alle landets krikar og krokar og prenta i fleng i læreverka i den norske skulen.

Vinje var både akta og spotta i samtida si, og sjølv om fleire har prøvd, har ingen enno lukkast i å vøle ein heilskapleg, eintydig figur av han. Rundt ein stamme av kunnskaps- og opplysningstru, og av fridomsstrev i fleire fasongar, er det mest skiftande posisjonar og uavklarte motsetnader å finne hos Vinje.

«For å få Vinje til å passe inn i ei ideologisk ramme eller klistre han til ein fast idé, må han kvistast hardt på mange kantar», skriv Olav Vesaas i biografien «A. O. Vinje – Ein tankens hærmann» (2001).

Mellom by og land

Han kom frå små kår, men utdanna og skreiv seg opp mot samfunnets høgder. Gjennom stigninga opp til stillinga som ekstraskrivar i Justisdepartementet (1865), og fallet då han fekk fyken i 1868 som følgje av artikkelserien «Vaar Politik», levde, tenkte og skreiv han frå ein mellomposisjon – mellom by og land, bondekultur og embetsmannstand. Han arbeida for at folket skulle bli meir danna, og danninga meir folkeleg, slik Ottar Grepstad påpeikar i eit essay om Vinje frå «Vinje-bibliografien» (2017). Der dreg Grepstad også fram Ernst Sars’ karakteristikk av Vinje, som støtt blei skulda for å vere vinglete og karakterlaus:

«Han var virkelig «open for nye intryk, som blomen for himmilens dogg og sol», eller man kan si, at hans ånd var som et vertshus, en skydsstation, hvor veifarende folk uden videre kan ta ind og indrette sig som de var hjemme; men hvor ingen slår sig ned for alvor.»

Som bladmann i Dølen var Vinje den første til å ta i bruk det landsmålet Ivar Aasen henta fram frå folkemålet, og han brukte det til å skrive om kvardagslege så vel som filosofiske emne. Som journalist og (reise)essayist laga han nye uttrykksformer på norsk, og som kritikar var han både frekk og skarp. Med «Storegut» (1866, ny utgåve i 1868) skapte han det første dikt­eposet i nynorsk litteratur, og var med å utvikle ei form for forteljande, episodisk dikting som i dag er markant i samtidslyrikken.

Med alle sine variasjonar slo Vinje dørene opp for ein mangfaldig nynorsk skriftkultur. Slik gjorde han heile den norske litteraturen rikare og var med å minke gapet mellom folk og elite.

Det var ikkje berre det han sa, men måten han sa det på.

Dølens første ord

Vekebladet Dølen er det første og største verket til Vinje. «Dølen er eit menneskje og ikkje noko dødt blad», sa han, og difor kom det ut når det falt seg slik for Dølen sjølv – jamleg, men med avbrot, i åtte årgangar frå 1858 til 1870. Dølen er ofte omtala som eit einmannsføretak, og sjølv om både Ivar Aasen og andre var involverte, er det mykje rett i det.

Vinje hadde allereie eit langt virke som bladmann bak seg då han skipa Dølen, mellom anna som redaktør for det satiriske bladet Manden (seinare Andhrimner) og som skribent i Morgenbladet. Lenge var han Christiania-korrespondent i Drammens Tidende, der han gjorde seg merkt med politiske og kulturelle analysar frå inn- og utland.

Men det var i Dølen han verkeleg kunne slå seg laus, både språkleg og retorisk. 10. oktober 1858 stod «Dølens fyrste ord» på trykk, og i eit moderne bedriftsleiarspråk kan ein seie at Vinje der legg fram eit målretta, men tilpassingsdyktig program: «Det norske folk er af det danske skakkjøyrt i munnen», seier han, men held fram at han vil «prøva paa med eit maal, som ligg midt imellom det norske og danske». Difor set han danske og latinske ord i parentes bak fleire av dei meir uvande norske orda han brukar – slik at alle skal forstå.

Målstrevet er eit strev for folkeleg fridom for Vinje, og han er opptatt av at statens tenestemenn gjennom språket må kome i kontakt med folket: «Det er spott og spe, at skolelærarar, prestar, domarar […] læra so ugrynneleg mykit, men ikki det maal, vore fædre talade og det, som folket no talar.»

Kritikk ’fraa ein djupare grund’

Men landsmålet vann ikkje fram utan motstand, noko Jon Haarberg gir rikeleg med døme på i nylesinga «Vinje på vrangen» (1985). Vinjes språk blei naturleg nok angripe i hovudstadspressa, og særleg Marcus Jacob Monrad, som omtala språket som «bastardsprog» og «machverk», engasjerte seg. Monrad var ikkje imot målforma i seg sjølv, men han var imot at allmugespråket skulle kunne takast i bruk til kva som helst: «Anvendt udenfor sin grændse vil det antage præget af maner i ordets slette forstand». Ivar Aasen braut inn i debatten som følgde, og i eit seinare svar til Aasen skreiv Monrad at «[s]andheden vil dog vise sig i gjerningen: at literaturen har en anden bestemmelse end den daglige tale». Det litterære språket måtte ha «en høiere og ædlere charakter».

Ja, sanninga har sanneleg vist seg i gjerninga, og denne gjerninga har vist at landets estetiske høgsterettsdommar tok feil. Slik kunne det bli fordi Vinje dreiv på og dura fram. Men kva slags drivkraft var det eigentleg som dreiv han? Olav Vesaas har skrive at «[g]leda over å kritisere sitra i Vinje, sterkare dess større objektet var».

Kritikken av Bjørnsons bondeforteljing «Arne» (1859) har særleg sett merke etter seg i kritikkhistoria, og den har vore både ille og godt omtykt. Ernst Sars meinte at teksten var «vringlet, ondskabsfuld, uklar og selvmodsigende», og sjølv om teksten blei helsa med «skadefrydens bifald», hadde Vinje her «skudt over maalet». Sars’ dom var hard, men ettertida har dømd den mildare: I dag står det uvørne og ufullkomne essayet att som eit brakande startskot for den nynorske kritikken. Kanskje kjem nokre av dei radikale og samfunnsendrande sidene ved Vinje til syne her?

Ei opposisjonell motoffentlegheit

Vinje møter ikkje nasjonalskalden Bjørnson med den andakta og tiltrua som mange av kritikarane møtte han med. Han sluttar seg rett nok til rosen av «Arne» – men «fraa ein djupare grund»: Vinje les Bjørnsons bondeforteljing som ei «skalkeherming», altså som ein parodi, på bondeforteljinga og på «vaart nationale stræv» – stikk i strid med det Bjørnson og dei rosande kritikarane hans hadde meint. Han påpeikar dei utspekulerte måtane han meiner Bjørnson driv gjøn med nasjonalstrevet på. Det må vere hardt for folket som les dette å bli gjort slik narr av, hevdar Vinje, men for Dølens eigen del ser han «det gode i slik medferd», og han vil difor «takka for tukti».

Vinje legg ut på eit langt og krevjande løp – essayet blei trykt over tre nummer av Dølen – som han ikkje klarer å fullføre, og han vinglar seg vidare utan heilt å gjennomføre. Men det kjem etsande drypp heilt til slutten, til dømes når han dreg fram at «aalmuga-vitet» kan vere like kvast som Bjørnsons, og at Bjørnson heller «ikki hever funnit paa nokot nytt». For slike bakvendtland-viser har Vinje høyrt før, «der laxen sat i furutopp og orren gjekk paa grasbotnen, og maanen gool og gauken skein upp i lidi».

Vinje var etter sigende Bjørnsons «medstrævande for norsk nationalitet» – Bjørnson hadde endåtil kontakta Vinje på førehand og bedt han om å ta godt imot denne boka, som han meinte støtta Vinjes sak – men med denne kritiske parodien i andre potens, røskar Vinje opp i stivna former og etablerer ei ny, opposisjonell motoffentlegheit: «Landsmålsålmenta er altså kritisk i ein heilt grunnleggjande forstand allereie ved byrjinga, og forstår seg sjølv som utanforståande og sjølvstendig», skriv Eirik Vassenden i «Norsk litteraturkritikks historie» (2016). Allereie året før kritikken av «Arne» hadde Vinje streka opp linja mot den øvrige offentlegheita i Dølen: Dei som yter motstand mot det nye landsmålet har historia og litteraturen, institusjonane og maktapparata og både «de ’dannede’ og – pøbelen» på si side, skriv Vinje. Men «vi», legg han til, «vi hava folket, naar det fær tenkt seg om». Det var starten på ei stri strid for å få dei til å tenkje seg om, som ikkje minst Arne Garborg førte vidare i tiåra etter Vinje var død.

Fridomens mangfaldige fasongar

Om denne strida møtte stor motstand, så blei den etter kvart også inderleg omfamna av mange, og i landsmålsrørsla blei Vinje forsøkt framstilt som martyr. «Han blødde fyr ei folkesjel / og fyr sitt kall», dikta Idar Handagard i 1921. Også humørfylte bøker som «Ferdaminni fraa sumaren 1860» har tidvis lide under ei slik opphøgjande, men reduserande lesing, og først då Jon Haarberg las Vinjes essayistikk på ny i «Vinje på vrangen», blei han riven laus frå dragkampen mellom dei to språkleirane. På bokmålssida stod Vinje for «drengestovefliren mot dei i storstova», som Rolv Thesen har skrive, og i nynorskleiren var han meir av ein høvisk riddar, væpna med landsmål som lanse og norskdom som skjold.

Haarberg løftar fram karnevalismen hos Vinje – hangen hans til å drage inn det skitne og det låge og sansen hans for spott og skjemt – og gjer han såleis til ein meir interessant figur for moderne lesarar. For mange var Vinje først og fremst diktaren av «Blaamann» og «Den dag kjem aldri», men Haarberg spør om han ikkje også var ein slags norsk renessansefigur.

I 2016 bidrog litteraturforskaren Toril Moi til Nasjonalbibliotekets serie om «Fortidas folkelesnad». Siktemålet med føredragsserien er at forfattarar og litteratar skal lese noko dei knapt har lese før, for slik å kaste nytt lys over forfattarar som ein gong var folkelesnad, men som i vår tid synest å ha blitt meir gløymd. Moi valde seg Vinje, som ho ikkje hadde lese før, fordi ho hadde «en uklar følelse av at Vinje var en slags norskdomsfanatiker, en nasjonalromantiker som vandret rundt i fjellheimen og deklamerte dikt om Dovre. Over Vinje-navnet hang det en eim av rosemaling, folkedans, bunader, husflid og gamle telemarksdialekter».

Ei fager, staut gjente

På ferda gjennom «Ferdaminni», det Vinje legg ut på reise for å få med seg kroninga av Karl XV i Trondheim, fann ho mykje som overraska. Også for Moi er Haarbergs nylesing «utrolig befriende», og lik Haarberg tek ho for seg dei meir kroppslege og latterlege sidene ved Vinje. Det er umogleg å lese «Ferdaminni» utan å leggje merke til «Vinjes sans for kvinner», meiner ho. Men landsmålsleiren hadde teia om «den kåte Vinje» og underspelt drifta i skrifta hans: «Målsaken trengte en martyr, ikke en satyr». I samtida blei Vinje ofte omtala nettopp som ein satyr – eller som bajas, narr, gjøglar eller kameleon, slik Haarberg viser i boka si. Medan landsmålsleiren opphøgde han, stundom til det uattkjennelege, drog bokmålsfolket han ned i gjørma, og gjorde han sær og useriøs – og dermed også ufarleg.

Mois forståing av «elskeren Vinje» er meir nyansert, og den såkalla «Drosi», ei «fager, staut gjente» som dukkar opp i andre del av «Ferdaminni», blir heilt sentral i lesinga hennar. Drosi er Vinjes versjon av Don Quijotes fagre møy Dulcinea, og mest som ei synkverving: Han skimtar henne her, ser henne der, men ho forsvinn så snart han kjem nær henne. Drosi er eit idealisert bilete på «det norske», og når Vinje omsider finn fram til dette norske, blir han djupt skuffa:

Det gjekk meg her som tidt med deg,

at mest eg elskad’ lengst ifraa,

og ettersom eg nærmad’ meg,

tok elskhugsfuglen vengir paa.

Drosi viser seg å vere dum, dessutan snakkar ho stygt, og draumen om det norske brest for han i berre råe røynda: Folket er ikkje opphøgd og ufeilbarleg, men fattig og ofte fælt. Vinje ser både det alvorlege og det humoristiske i dette. Det berømte tvisynet hans handlar nettopp om å kunne «sjaa med eit augnekast liksom retta og vranga paa livsens vev, soleides at me lettare kunna liksom graata med det eine augat og læ med det andre». Tvisynet står for det norske, fordi det står i motsetnad til det lydige, underdanige og eintydige, men for fridom og sjølvstende.

Dei norske orda

Som omtalen av Drosi antyder, er ikkje kvinnesynet til Vinje fullt så eksemplarisk, men tvisynet hans har meir føre seg, meiner Moi: Jakta hans på det norske er «et eksempel til etterfølgelse». For Moi står ikkje strida lenger mellom bokmål og nynorsk, men mellom norsk og engelsk. Det er nok lettare å slå fast som bokmålsbrukar enn som nynorskbrukar, men Moi har like fullt eit poeng når ho hevdar at spørsmålet om kva det norske er, er meir aktuelt enn på lenge i vår globaliserte og fleirkulturelle tid. Når nasjonale institusjonar og statlege selskap betalar PR-konsulentar i dyre dommar for å få døypt seg sjølve om til namn som ein må skrive «(sic!)» bak for å skrive på norsk, er det artig å minne om Vinjes operasjonar i motsett lei: Han fann fram til artige norske alternativ til dei framande orda, som ’Sameigarskap’ (Communisme), ’Attersiget’ (Reaktionen), ’Blindhugen’ (Fanatisme), ’Tankebunad’ (Habitus), ’Utringen’ (Peripherien), ’Midtflekken’ (Centrum), ’Tverdømi’ (Paradox) – og ikkje minst ’Klokkepikken’ (Pendulen) og ’Attpaaslikk’ (Dessert).

Men det er ikkje fornorsking av ord som gjer Vinje så viktig for det norske. Som Moi viser, er det mellomposisjonen hans, der han står med eitt bein i utkanten og eitt i sentrum – eller ’Utringen’ inn i ’Midtflekken’ – som får tekstane hans til å sitre av kritisk kraft og som gjer at han representerer noko viktig for landet. Hos Vinje er periferien så å seie flytta inn i sentrum, og i dag finst det nye utkantar – minoritetar og fleirkulturelle – som kan seie oss noko nytt om kva det norske er. «Den beste måten å ære Vinje på, er å skrive nye Ferdaminni, gjøre nye forsøk på å gripe Norge», skriv Moi. For Vinje var ikkje berre tvisynt, han var også vidsynt og framsynt, og ein kan håpe at nokon legg ut på ei ny jakt etter det norske med Vinje som fjellstav.

Det syng for Storegut

I Garborgs portrett i «Bondestudentar» held Vinje ein tale til kvinna. I røynda blei denne talen først halden på 50-årsfesten for «Selskabet for Norges Vel» i 1859 og trykt i Dølen 1. Januar 1860. Vinje var rykta å vere stygg, og han hadde heller lite erfaring med kvinner før han gifta seg med Rosa Constance Sophie Kjeldseth året før både ho og han døydde. Men folk «tala best om det, som dei mindst kjenna til», seier han, og det er vanskeleg å seie kva som er størst hos Vinje: innsikta i eller trua på seg sjølv. «Det er ho, som skal vera husmoder og laga i gryta,», seier han, og «[d]et er naturen, som ho fylgjer. Ho maa hava nokot, som er takande og sjaaande paa».

Det var ikkje berre måten han sa det på, det var også det han sa.

At Vinje skulle slumpe til å skrive noko av det vakraste som er skrive om kjærleik på norsk, er likevel ikkje til å kome bort ifrå. I eit innlegg i Dag og Tid i januar 2017 påpeika Ottar Grepstad at «Ferdaminni» nok aldri har vore folkelesnad, og at «Storegut» er den av Vinje sine bøker som har nådd breiast ut, også gjennom dei mange skuleutgåvene. I diktsyklusen om Storegut møter lesaren Olav Edland, som fortel livssoga til eldstesonen Olav – han som blir kalla Storegut, nettopp fordi han er stor og sterk. Dikta viser ulike delar av samfunnsbygnaden, særleg i Telemark, i gammal tid, og kvalitetsmessig viser den også det ujamne ved livsverket til Vinje: Her finst det poetiske toppar og høgder, men også nokre trauste diktarlege dalføre.

Poeten Øyvind Rimbereid har kalla «Storegut» for «et diktverk i ravende episk ubalanse» i eit av sine essay, og framheva det episodiske som ein nøkkel til verkets vedvarande verdi. Rimbereid set «det flaksende kråkediktet Storegut» opp i mot Henrik Ibsens standhaftige «Terje Vigen», og påpeikar at kvalitetane i førstnemnde ligg meir i det utspreidde enn i det heilskaplege. Slik mogleggjorde Vinje seinare forteljande diktverk som Garborgs diktsyklus «Haugtussa» (1895) og Paal-Helge Haugens punktroman «Anne» (1968) – og ikkje minst Rimbereids eigne, moderne meisterverk, som dreg i både dei episke og episodiske trådane Vinje la fram.

Det han sa

Midt i alle variasjonane – i journalistikken, polemikken, kritikken; essayistikken, lyrikken, epikken; i tvisynet, vidsynet og framsynet – skreiv Vinje også heilt enkle dikt, som talar like klårt i dag som i går, som når det syng for Storegut, og det kjende diktet opnar med linjene

Den dag kjem aldri, at eg deg gløymer; for um eg søver, eg um deg drøymer. Um nott og dag er du lika nær, og best eg ser deg når myrkt det er

Det var det han sa, og det var måten han sa det på.

eivindm@klassekampen.no

Artikkelen er oppdatert: 15. mai 2018 kl. 09.16