Lørdag 17. mars 2018
NORSK: Skagen ser, til liks med mange andre, haugianismen som grunnlaget for nasjonal identitet i moderne tid. ILLUSTRASJON: «HAUGIANERNE» (ADOLPH TIDEMAND, 1848), SNL.NO
Houellebecqs papegøye
Skurrar: Kaj Skagen skriv rikt og ofte råkande om norsk tru og tanke, men i samtidsdiagnosen brusar han med lånte fjør.

BØKER

I ein kommentar om Kaj Skagens førre bok, ein biografi om den unge Rudolf Steiner, lurte Fredrik Wandrup i Dagbladet (16. mai 2015) på når «denne eventyrlige mannen» skulle skrive sin eigen sjølvbiografi. Tre år seinare ligg boka føre, ikkje i form av ei livshistorie, men som eit intellektuelt sjølv­portrett fordekt som «et lands biografi», slik undertittelen til «Norge, vårt Norge» lyder.

Dette er sjølvsagt ei overdriving, men ei idé­­historie som framstiller industrireisinga som ei øydeleggjande mørketid og omtalar kvinnesak berre gjennom abortkamp, som knapt nemner den norske nazismen og knapt rører ved noko som kan forklare tankegodset til terroristen frå 22. juli 2011, som utelèt Ivar Aasen og Marcus Thrane, men ryddar plass til Richard Eriksen, «den moderne okkultismens pioner i Norge», er ingen biografi om Norge i mi bok(hylle). Så omtalar også forlaget dette som «en personlig norgeshistorie», og forfattaren vedgår at han har vore «selektiv og personlig» og følgd dei spora han har funne vesentlege for å forstå «det norske», slik det har kome til uttrykk sidan Hans Nielsen Hauges tid.

«Norge, mitt Norge» ville ha vore ein meir dekkjande tittel – for ikkje å seie «Skagen, du Skagen» – men det ville også lagt ein dempar på det provokative potensialet i boka. Og, det skal Skagen ha: «Norge, vårt Norge» er eit fundamentalkritisk og kranglevore idéhistorisk arbeid frå ein skarpskodd einegjengar i vårt land i vår tid.

Fakta

sakprosa

Kaj Skagen

Norge, vårt Norge. Et lands biografi

Dreyer 2018, 428 sider

Skagen kryssar rett nok spor med andre einsame sylvrevar, ikkje minst Terje Tvedt, men einegjengar- etosen er der frå starten av: Han skal ikkje «hylle det som allerede hylles, men […] avdekke det som er inn­hyllet». Kjernen i norges­portrettet hans ligg i forliket mellom tru og tanke – og i dette forlikets forfall, gjennom fortrenginga av mystikk og metafysikk. Gjennom figurar som Hauge, Ole Vig og Christopher Bruun, og deira møte med moderne vitskap, fridomsstrev og fornuft, blei «idémystikk» og opplysning foreina, og var med å sikre både individuell og politisk sjølvråderett.

Men heilt frå kristendoms­kritikken og det seksuelle opprøret hos kulturradikalarar som Georg Brandes («estetikkens leninist») og Hans Jæger («Brandes’ monstrum»), har dette forliket gradvis blitt forlate til fordel for positivisme og platt materialisme, seinare statsfesta gjennom eittpartistaten. Så vaks «tredjeverdenismen» fram, som ifølgje Skagen har uniformert «norsk befolkning i en felles forkastelse av det nasjonale». I dag lever vi såleis i ein sjølvforaktande formyndarstat der fråkopla styringselitar administrerer folket gjennom marknad, domstolar og byråkrati: «Å oppdage og bryte ut av dette husmannsvesenet blir vår fjerde frigjøring etter 1814, 1905 og 1945.»

Skagens blikk på historia er uttalt prega av samtida vår og av forfalls-teikna han finn der. Ei viss moralisering gjer seg godt i eit historisk kampskrift som dette, men Skagen dreg det vel langt når han hevdar at det norske åndslivet har blitt eit disharmonisk «sengefellesskap mellom hypersekularisme og religiøs fundamentalisme» – det første uttrykt i den utopiske transhumanismen, det andre i aksepten av konservativ islam.

Skagen er tydeleg, og tidvis overtydande, i omtalen av positivismens gamle og nyfrelste faneberarar. Den stormannsgalne norske omsorga for den tredje verda er utførleg skildra, men omfamninga av islam ganske anekdotisk dokumentert, og det overraskar meg at Skagen gjer det til eit berande punkt i konklusjonane sine. At det skal gå ein «idémessig fullstendig sammenhengende sti» frå den norske marxisme-leninismen og «inn i islam», og at kjærleiken til islam har festa seg som rådande ideologi gjennom kulturradikalismens siger og dei desillusjonerte tredjever-denistane sitt inntog i akademia, media og litteratur, får eg verken til å stemme med kartet eller terrenget. Mot slutten av boka stig ein viktig premissleverandør for desse tankane fram frå skuggane: Michel Houellebecq og romanen «Underkastelse» (2015).

Houellebecq er eit «kulturelt barometer» for Skagen, og den visstnok profetiske diktaren – Skagen synest å tru på det sjølv – blir tilskriven real røyndomseffekt i varslinga av komande uår. Houellebecqs trykkmålingar er rett nok «ekstreme uttrykk», men likevel «skriften på veggen for en kultur som hadde vendt seg mot seg selv», og han adopterer såleis franskmannens kulturpessimistiske diagnosar. Men rykta om at norske makthavarar sleikar imamar oppetter ryggen er betydeleg over-drivne, og i overføringa av Houellebecqs analyse frå Frankrike – der den sekulære ryggrada er sterkare og den muslimske minoriteten større – til Norge, framstår Skagen mest som Houellebecqs norsktalande papegøye. Er verkeleg omfamninga av konservativ islam eit dominerande drag i den norske samtida?

Sams for Skagen og Houellebecq er sansen for og evna til å svartmåle samtida på ein måte som verkar kveikjande på tanken. Det kulturelle svartsynet gjer likevel forteljingane deira til ganske einsidige forfallsforteljingar, og lesaren må sjølv finne ut kva som står til truande av samtidsdiagnosane som bøkene både er bygd på og munnar ut i. Den realhistoriske forankringa av tru- og tankestraumane i «Norge, vårt Norge» er sparsam, og det er ofte i forsøket på å forankre tankane at det skurrar litt i hjernen min. I denne skurringa melder det seg ein mistanke om at boka hadde vore meir balansert om Skagen tillèt seg å bry seg litt meir om «det som allerede hylles» – og eit like sterkt medvit om at det ville ha gjort boka mindre verknadsfull.

eivind.myklebust@klassekampen.no

Lørdag 19. januar 2019
Dramatisk: Virkeligheten er hard i Sara Stridsbergs «Kjærlighetens Antarktis», men det finnes også fliker av håp.
Lørdag 12. januar 2019
En kunst: Samtalene i «Lyset i støvsøylen» gir et rørende og presist bilde av hele mennesket Håkon Bleken.
Lørdag 5. januar 2019
Hysteri: I svenske Johanna Frids første roman er smerta og sjalusien bunadskledd og blid.
Lørdag 29. desember 2018
Pushwagner: Et biografisk verk like omfattende som kunstnerens eget liv og virke viser fram Terje Brofos’ livskamp mot seg selv.
Lørdag 22. desember 2018
Bevegelsens dikter: Arild Bye viser hvordan Arne Paasche Aasen traff folket, i arbeideroppstand og i tryggheten ved radioapparatet.
Lørdag 15. desember 2018
Livsvilje: I blandingen av liv og verk trer Anne Karin Elstad fram i Hilde Hagerups biografi.
Lørdag 8. desember 2018
Debatt: Hvorfor venstresida bør begynne å argumentere, og det litt brennkvikt.
Lørdag 1. desember 2018
Inkludering: I «Brev til Noreg» er Mona Ibrahim Ahmed krystallklar i sitt ønske om at Norge skal stille krav.
Lørdag 10. november 2018
Målbærende: I sin nye roman skriver Brit Bildøen fremragende om møtet mellom menneske og system.
Lørdag 3. november 2018
Dybde: Merete Morken Andersens biograficollage bruker Amalie Skrams liv som et prisme for å få fram en hel tidsånd.