Klassekampen.no
Onsdag 21. februar 2018
Forskjellen på ei dårleg språkspalte og ei spalte om dårleg språk.
Farlege forledd

No i februar kom det ei bok med tittelen «Psykisk helsearbeid». Me forstår at boka må handla om arbeid med psykisk helse. Men tittelen er ikkje uproblematisk. Han representerer det same uføret som Dagsavisen kom i den 19. januar då dei laga tittelen Psykisk helse-visitt om kronprinsesse Mette-Marits besøk i Rådet for psykisk helse.

Fenomenet blir kalla forleddstilknyting. Uinnvigde kan tru fenomenet handlar om farleg forelsking, men det er det altså ikkje. Forleddstilknyting er det når eit adjektiv kan lesast slik at det står til første leddet i det etterfølgjande samansette substantivet.

Dét er vel ok? Nei, forleddstilknyting bryt med det som i røynda er språksystemet vårt.

Me bør ikkje skriva politisk meiningsmåling, for det tyder i så fall ei politisk måling av meiningar. Me høyrer straks kor gale det blir. Regelen er med andre ord slik: Set me eit adjektiv framfor eit samansett substantiv, skal adjektivet tolkast slik at det står til det siste leddet i substantivet, ikkje til det første.

Fordi i vårt språk, som i andre germanske språk, er det slik at siste leddet i eit samansett substantiv veg tyngst for meininga. Ein husbank er ein slags bank, eit bankhus er eit slags hus. Dét er bakgrunnen for at eit førestilt adjektiv skal stå til siste leddet i eit samansett substantiv.

Ser me oppslaget vanskeleg bankhus, skal det vera huset som er vanskeleg, ikkje banken.

Problemet er at språkbruken etter kvart har sleppt gjennom nokre unntak. Seiemåten (ikkje praksisen) med kvit slavehandel ville truleg ikkje få ein einaste norsklektor til å ta fram raudblyanten. Utan å blunka les me det som handel med kvite slavar, ikkje kvit handel med slavar.

Eg tippar òg at kongeleg hoffleverandør og låg prisklasse blir akseptert av dei mest språkkritiske. Men tilfelle som dette har me ikkje mange av; dei er og blir unntak. Så personlege skattytarar bør få raud strek. Og ein problematisk saksbehandlar skal berre bety ein problematisk person som behandlar saker, ikkje ein som behandlar problematiske saker.

Som kollega Finn-Erik Vinje skriv i boka si «Moderne norsk» (2002): Det er slik at en billig bilkjøper ikkje skal bety ein kjøpar av billege bilar, det er kjøparen som er billeg. Systemet i norsk språk er klart. Og udiskutabelt.

Men – problemet stansar ikkje med dette. Det blir kommunikativt endå verre når me treffer på uttrykksmåtar som ulukkeleg kjærleikshistorie og nordisk prisvinnar. Slikt skapar forvirring, forsiktig sagt.

Mange vil lesa og tolka ut frå det som er regelen i norsk, andre vil landa på forleddstilknyting. Det beste i slike tilfelle er ikkje at skrivaren står på sitt (endå om han veit han skriv etter gjeldande regel). Det beste er å bruka litt ekstra plass for å skriva slik at formuleringa ikkje kan mistolkast: ei ulukkeleg historie om kjærleik og ein nordisk vinnar av prisen. Viss det då er dét som er tilfellet.

Dagens moral: Ein bør unngå forleddstilknyting.

sylfest.lomheim@gmail.com

Sylfest Lomheim skriv om språk i Klassekampen kvar onsdag.

«Utan å blunka les me det som handel med kvite slavar»

Artikkelen er oppdatert: 11. april 2018 kl. 10.51