Klassekampen.no
Lørdag 6. januar 2018
SNORKENS DRAUM: Tove Janssons trollmann klåra ikkje å lage ein juridisk reknemaskin, og det er heller ikkje mogleg i dag, skriv forfattaren. Foto: ISAAC LAWRENCE, AFP/NTB Scanpix
Eit dataprogram har rekna seg fram til same resultat som Menneskerettsdomstolen. Er dommaren historie?
Roboten i rettssalen

KRONIKK

I den klassiske barneforteljinga av Tove Jansson om Trollmannens hatt frå 1948, får Snorken lov til å ønskja seg noko av trollmannen. Han bed om å få «en maskin som kan regne ut om noe er rettferdig eller urettferdig, godt eller dårlig.» Men ikkje ein gong trollmannen kunne laga ein juridisk reknemaskin.

Computerteknologien har utvikla seg mykje sidan 1948. Ikkje minst har kunstig intelligens i alt frå sjakkcomputera til sjølvkøyrande biler auka tiltrua til at Snorken i dag kunne ha fått ønsket sitt oppfylt. Slik kan det i alle fall sjå ut etter ei rad medieoppslag om dommarroboten AI som i følgje forskarar kunne rekna seg fram til rett og urett.

Artikkelen «Predicting judicial decisions of the European Court of Human Rights» vart publisert i det digitale tidsskriftet PerJ Computer Science 24. oktober 2016. Artikkelen er eigentleg keisam lesnad. Men essensen er interessant nok: gjennom eit computerprogram klarte fire forskarar å koma til same resultat som Menneskerettsdomstolen i Strasbourg i 79 prosent av sakene dei undersøkte.

Det var tre ting som gjorde at denne studia vakte interesse i media. For det fyrste nytta ein kunstig intelligens på eit nytt område. Det tok ikkje bort preget av sensasjon at den ikkje produserte kunnskap som alt er produsert utan bruk av kunstig intelligens. For det andre fekk computerprogrammet eit personnamn – AI, som ei kortform av Artificial Intelligence. Dermed kunne ein lett førestilla seg ein levande robot i staden for eit vanleg computerprogram. For det tredje fokuserte ein ikkje på at programmet tok feil i 21 prosent av tilfella. I staden hevda ein at dersom AI kan koma til same resultat som ein domstol i 79 prosent av tilfella, kan han sjølv døma i framtida.

Ein skal merka seg at i artikkelen vart bruken av kunstig intelligens ikkje framheva, computerprogrammet vart ikkje kalla AI, og det vart aldri hevda at ein kunne bruka programmet som erstatning for tradisjonelle dommarar. Dette vart i staden framheva i pressemeldinga forfattarane sende ut om artikkelen, truleg for å selja ein elles keisam vitskapleg artikkel til media. Og det fungerte.

Alt same dagen som artikkelen vart publisert, stod det i på nettversjonen av den engelske avisa The Independent at «Robot judge could soon be helping with court cases», og på nettstaden Legal futures fann ein overskrifta «Robot judge – AI predicts outcome of European court cases». Etter det kan ein følgja AI i ulike medieoppslag i mange land fram til i dag. Han lever no sitt eige liv heilt uavhengig av det opphavlege studie av dommar frå Menneskerettsdomstolen.

I Noreg brukte Morten Goodwin historia om AI i ein kronikk 7. juli i 2017, der han heva at «i nesten 4 av 5 saker hadde vi ikke trengt domstolen, en kunstig intelligens hadde gjort det like bra.» Men er dette berre mediehype, eller er Snorken sin draum om ein juridisk reknemaskin snart ein realitet slik at vi kan erstatta 80 prosent av norske dommarar?

Det finst alt velutprøvd computerteknologi som kan brukast av norske domstolar. I sivile saker kan ein bruka den til å organisera og skjera til bevis og argument frå sjølvprosederande partar i saker som gjeld mindre verdiar. Den kan òg brukast til å avgjera meir skjematiske saker, som til dømes krav om opning av konkurs. I straffesaker kan ein tenkja seg at ein nytta slik teknologi til å avgjera tilståingssaker som gjeld mindre brotsverk, som til dømes promillekøyring. Men det finst – i alle høve enn så lenge – ei rad hindringar for eit langt vidare virkefelt for robotdommaren.

For det fyrste har utprøving av computerprogram opp mot dømmande verksemd så langt vore knytt til einskilde saksområde. I det ovanfor nemnte tilfellet var det tale om menneskerettssaker. Det å treffa avgjerder i tversgåande juridiske spørsmål er så vanskeleg at ein ikkje fann ein måte å gjera det på før på 1700-talet, og framleis meistrar ein det ikkje heilt. Forvaltninga sine avtalar med private aktørar, eller statsborgarskap til surrogatibarn, er berre nokre døme på slike tversgåande problemstillingar som det er vanskeleg å laga matrisar for.

For det andre er prosessen i norske domstolar munnleg. Ein robotdommar er ingen C-3PO som kan sitja på dommaren sin plass i rettssalen, men altså eit computerprogram som vil arbeida best med skriftlege dokument. No kan kunstig intelligens både henta kunnskap ut av tale, og snakka tilbake. Men det er igjen i langt meir enkle og likefram saker, som til dømes parkeringsbøter. Kvardagen i norske domstolar er meir komplisert, og prega av ein kakofoni av krav og motkrav, bevis og motbevis.

Den munnlege prosessen er lenka til eit tredje poeng – det er i norske straffesaker ein utstrekt bruk av lekdommarar. Det å erstatta lekdommarar med computerprogram vil i realiteten vera å avskaffa lekmannsinnslaget, fordi det undergrev prinsippet om å dømmast av likemenn og -kvinner.

For det fjerde har ein bevisspørsmålet. I Menneskerettsdomstolen i Strasbourg er bevisa normalt vert presentert skriftleg, og partane er samde om dei. I ein norsk domstol vert dei normalt presentert munnleg av vitne, og partane er ofte usamde om kva som har skjedd. Dette er enno ein faktor som gjer at studia der ein føresåg 79 prosent av avgjerdene i Menneskerettsdomstolen har lite til felles med kvardagen i norske domstolar.

For det femte har domstolar i Noreg ikkje berre som oppgåve å bruka rett, men òg delvis å utvikla den. Dette har to følgjer. For det fryste har ein sett bort den meir mekaniske bruken av rett til ulike forvaltningsorgan, som til dømes Pasientskadenemnd. For det andre har ein utanfor forvaltningsretten lite detaljert lovgjeving i forhold til mange andre land. Det er langt lettare å læra eit computerprogram å bruka lange katalogar av lovreglar enn rammelovgjeving med mange vurderingsmoment som må haldast opp mot kvarandre.

For det sjette har ein spørsmålet om domstolane sitt sjølvstende. Eit computerprogram er ikkje sjølvstendig. Sjølv den meir sjølvstendeprega læringsprosessen for kunstig intelligens må programmerast. Det er difor lett å gjera eit computerprogram til ein lydig dommar. I illiberale demokrati som Ungarn og Polen må difor dommarroboten vera ein draum. I liberal demokrati som Noreg er dette ein av fleire faktorar som set grenser for dommarroboten sitt virke.

Det er òg på tide at computerteknologi vert tatt meir i bruk i norske domstolar. Men ein må ikkje la seg riva med av den typen mediehype som ein har sett i samband med AI. Enn så lenge må Snorken, og andre, i dei fleste tilfelle greia seg utan «en maskin som kan regne ut om noe er rettferdig eller urettferdig, godt eller dårlig.»

Jorn.Sunde@uib.no

Artikkelen er oppdatert: 30. januar 2018 kl. 11.00