Klassekampen.no
Mandag 6. november 2017
Ibsen i sving: Tenk det, Hedda! Foto: Erik Berg/Den Norske 8Opera og Ballett
Kan ein ballett inkarnera kjerne­dramaet i «Hedda Gabler»?
D’après Ibsen

Oppsettingar etter Ibsen florerer. Sjølvsagt. «Hedda Gabler» kom ut i tekstform før jul i 1890 og hadde premiere på Münchener Hoftheater 31. januar 1891. Framsyninga i Norge var 25. februar – på Christiania Theater. Sjølv om Ibsen då var i live, kom bok og framsyning etter Ibsen: Lagt ut i framtid. Og som tidlegare teaterinstruktør visste han at komande teaterversjonar ville bli ulike og kan henda d’après teksten, meir eller mindre i samsvar med originalen. Fransk er her meir presis enn norsk, med après og d’après. Interessant å få med ei tyding av d’après frå daglegtalen i Ola Raknes si fransk-norske ordbok: ‘Parler d’après’ som tyder å ‘tala etter munnen’ det vil seie jatta med, men òg å imitera. Er Ibsen imitabel?

Trenden i moderne teater er d’après Ibsen, men òg parodisk imiterande. Det kan hevdast at regissørar nyttar skodespela som påskot for eigne innfall, med Ibsen som legitimerande referanse. Kritikken av uroppsettinga i Christiania kan forklara kvifor så har skjedd, særskilt med «Hedda Gabler». Alfred Sinding-Larsen i Morgenbladet skjønar ikkje bæret, det dunkle grenser til det uforståelege og det framande er så abnormt «at man med den beste Vilje har vanskeligt for at følge Digteren i hans Tankegang, og se med hans syn».

Altså: Etter Ibsen må bli d’aprés Ibsen. Han bed om det, for ingen klarer å følgja (etter) han.

Sprang i tolking frå tekst til teater ligg i kunstforma. Men kva skjer når ei anna kunstform tar over, som i Nasjonalballettens utgåve av «Hedda Gabler»? I dans er teksten fråkopla. Scenografi og kostyme legg kontekst. Koreografi køyrer plot. Kroppsleggjering er for bastant og visuell til å fanga opp dialogens subtekst og hint? Dialogen i «Hedda Gabler» er subversiv. Men kan ikkje ein ballett skapa meining nett i det uforståelege og framande som dei første kritikarane fann? Rørsle er røta i teksten: Den ridande Hedda, blafrande gardiner, ruskinga i hår, imploderte kjensler og rørsler. Og nærliggjande å henta inn musikk frå siderommet: Heddas hamring i pianoet.

Nett ein ballett kan blotta, ja, inkarnera kjerne­dramaet i «Hedda Gabler». Dette dramaet er relevant. Det er dagsaktuelt. Det handlar om menns æres­kodar: Fordels- og kontrollprogram. Og kvinners «stumme» repertoar – avmaktsprogram, innan desse kodane. Ibsen blei nervøs mot slutten av skrivinga av stykket, dette måtte få ein ende! Med to skot, eitt i hovudet og eit i skrittet, dekonstruerer og destruerer Ibsen kjønns­koden menn i mellom og mellom menn og kvinner og syner at den er like øydande for menn som for kvinner. I sanning ei svimlande rørsle, ballett og ballade, både i samtidas æreskode og i vår tids repressivt tolerante seksualiserte æres- og værenskodar.

Eit kvinnemonster i ørten spagatar, som like gjerne kunne vore casta som mann, sparkar i gang følgjande debatt: Korleis vil det vera for ein mann å måtta vera kvinne, biologisk, sosioøkonomisk, politisk, #metoo? Tenk det, Hedda.

D’après Ibsen kan funka après Ibsen.

karinmoe1@gmail.com

Forfattar og litteraturkritikar Karin Moe kommenterer aktuelle saker frå sidelinja kvar måndag.

«Rørsle er røta i teksten: Den ridande Hedda, ruskinga i hår»

Artikkelen er oppdatert: 28. november 2017 kl. 09.59