Klassekampen.no
Egenmelding:

Siste kulturoppleving: «Les Misérables» på Folketeateret.

Les dagleg: Alternerer mellom DN, Aftenposten, Klassekampen og VG.no.

Politisk enkeltsak: Me skal ha lik tilgang til ei sterk offentleg helseteneste.

Ditt lydspor: Kubansk, portugisisk, andre rytmar. Men også stilla. Det er fint å sjå ut av vindauga. Eg må kopa litt innimellom.

Trur på: Tvilar.

Forbilde: Eg kjem frå ein familie med sterke kvinner. Mormora mi hadde sju døtrer og sa at alle måtte få seg utdanning.

Det verste du veit: Avreiser.

Det folk ikkje veit om deg: Sikkert ganske mykje. Eg er ganske introvert.

Ein ambulanse køyrer forbi utanfor, og ei kort lita stund set ambulanselysa farge på dei våte og mørke gatene. Sirena trenger gjennom hus­veggane i hovudstaden. Han kryssar Rådhusgata, passerer Legenes hus. Kanskje er det ei fødande kvinne som er på veg til eit av sjukehusa i hovudstaden, kanskje er det ei overdose. Kanskje er det hjerneslag, psykiatri eller eit hjarta som er i ferd med å svikta.

Han er snart ved Stortinget, og sirena høyrest ikkje lenger der Marit Hermansen sit, i varmen frå ein peis inne på Café Skansen.

Hermansen er president i Den norske legeforening. I fjor stod ho i spissen for historias lengste lege­streik. Regjeringa meinte at det oppstod fare for liv og helse, og stoppa streiken. Då Rikslønnsnemnda fekk ordet, fekk arbeidsgivarane medhald. Konflikten heldt fram i Arbeidsretten, som neste veke kjem med avgjerda si. Stridens kjerne er sjukehuslegane sine lange vakter, som er basert på unntak frå arbeidsmiljølova. Legane vil sikra at tillitsvalde har innverknad over vaktplanar, mens arbeidsgivarane vil inngå individuelle avtalar med enkeltlegar.

– Eg håpar me vinn. Det er kanskje feil uttrykk. Men eg håpar Arbeidsretten landar på det me meiner. Men det er klart at når to partar i arbeidslivet hamnar i ei arbeidsrettssak, er det ikkje taparar og vinnarar. Det betyr at me ikkje har lukkast i partssamarbeidet, seier Hermansen.

Fakta:
Marit Hermansen

Alder: 53.

Bakgrunn: Allmennlege. Fastlege, kommuneoverlege og legevaktsjef i Solør i Hedmark. Leiar for Norsk foreining for allmennmedisin (2011–2015).

Sivil status: Gift med Lars, tre barn.

Aktuell: Neste veke kjem avgjerda i Arbeids­retten, der striden om arbeidstidsordningar i sjukehusa enda etter at den lange streiken i fjor ikkje førte fram.

Vennleg, vanleg og jordnær. Slik blir ho omtalt. Ein representant for primærhelsetenesta i kommunane, som også klarar å representera spesialistane på sjukehusa.

I vår blei ho attvald, utan motkandidat.

Det er som landsbylege i Solør, eit distrikt som strekk seg til svenskegrensa, ho har hatt virket sitt. Å køyra innover Finnskogen, på heimebesøk til eldre og kronisk sjuke, var ein del av jobben i mange år.

– Korleis folk bur, kven dei bur saman med, og korleis det fungerer, har mykje å seia for helsa. Samtalen blir annleis når du er heime hos folk, seier ho.

Fordi vegen til næraste sjukehus er lang, hadde ho også kirurgisk arbeid på kontoret slik at pasientane slapp reisa. Ho har også vore legevaktsjef i det same distriktet og samarbeidde tett med ambulansen.

– Kva var motivasjonen din for å bli allmennlege?

– Heilt ærleg? Det var praktisk. Me flytta til ein gard og hadde fått barn. Eg jobba litt på sjukehuset i Kongsvinger, men det var lang reiseveg. Eg fekk kontakt med kommuneover­legen der me budde, som ville ha inn ein til. Eg fekk høve til å vera halvt kommuneoverlege og halvt fastlege. Eg blei veldig glad i det, seier ho.

Ho har mange pasientmøte bak seg som har sett spor.

– Eg har ein slik pasient som eg ofte tenker tilbake på. Han hadde ein alvorleg kronisk sjukdom og blei dårlegare og dårlegare. Han starta med å vera velkledd og kom på kontoret mitt regelmessig. Etter kvart besøkte eg han heime, snart ganske ofte. Til slutt døydde han, fortel ho.

Frå det fyrste møtet på kontoret til vedkommande døydde, gjekk det rundt ti år. Å vera tett på eit menneske, som tar gode og dårlege val gjennom gode og dårlege periodar, er noko av det viktigaste med fastlegeordninga, meiner Hermansen.

– Korleis skal me klara oss gjennom jula i år, kanskje skal me justera medisinen litt på førehand slik at det går bra. Dette fungerte, sa me då jula var over, men så blei det innlegging igjen. Å følga ei utvikling, det er kanskje noko av det eg har likt aller best ved fastlegeordninga.

– Kva trur du det har gjort med deg som menneske?

– Eg har lært veldig mykje av dei eg har møtt. Eg er imponert over kva folk deler med meg. Dei opnar opp, fortel om ting som eg ikkje alltid kan gjera noko med. Men dei opplever at eg går saman med dei. Å få innblikk i folks liv, og kanskje bidra litt, har lært meg at livet er så mangt. Byrdene er ikkje rettferdig fordelt. Det trur eg har prega meg. Eg er opptatt av ei sterk offentleg helseteneste. Eg er opptatt av at me skal innretta det slik at dei som er dårlege etterspørjarar også skal få hjelp.

Mens stadig fleire er dekte av ei privat helseforsikring, har Hermansen bestemt seg for å ikkje ha det.

– Eg har aktivt ikkje kjøpt. Eg har tenkt at den forsikringa me har, det er folketrygda. Det har eg meint politisk. Dei som kjøper helseforsikring i dag, kjøper forsikring mot kø. Dei får ein rask diagnose, og så kjem dei inn i det offentlege tidlegare enn dei andre. Me må få ned den køen.

Gjennom heile sommaren og utover hausten har særleg VG avdekt store problem i kommunane med å få nok fastlegar. Hermansen har det siste halve året tenkt tanken at heile fastlegeordninga kan rakna. Ho seier fastlegane har fått for mange opp­gåver og eit for stort ansvar for pasientane, utan at det er fylt på med ressursar. Ho trur mange fastlegar opplever arbeidspresset som svært stort, samstundes som mange opp­lever at dei ikkje har økonomisk tryggleik.

– Me har høyrt om dette dei siste fire–fem åra, men no er det veldig tydeleg. No er det slik at bykommunar ikkje får gode søkarar. Dei får kanskje éin søkar, som ikkje har autorisasjon ein gong, seier ho.

Ho har fleire tankar om kva som må gjerast, ikkje minst må porten inn i fastlegeordninga gjerast breiare.

Sjølv saknar ho ikkje legejobben.

– Men eg tenker på legepraksisen min med glede. Eg ser ikkje vekk frå at eg skal tilbake til pasientbehandling, men no driv eg med dette. Eg ser meg ikkje mykje tilbake.

Marit Hermansen vaks opp i Brumunddal, som attpåklatt til to eldre brør. Mora var sjukepleiar og faren offiser i Forsvaret. Det var ein trygg og kjærleg oppvekst.

– Eg har nok fått ein litt androgyn oppdraging. Det er ein del typiske kvinnelege trekk, resultat av jenteoppdraging, eg ikkje har. Eg ser framover. Eg uroar meg ikkje mykje. Nokre kan kanskje oppfatta det som kynisk, seier ho.

Begge foreldra er døde. Barndomsheimen er selt og Hermansen har kjøpt hytte for arva. Ho liker å stå på ski.

– Mor mi døydde fyrst, etter eit langt, seigt sjukeleie. Ho var heldig som hadde ein mann som stilte opp og fekk døy heime. Det var eigentleg ein flott prosess å følga. Då fekk eg vera dotter, sjølvsagt med den kompetansen eg har. Me hadde eit godt samarbeid med fastlegen og eit godt samarbeid med heimesjukepleia. Eg føler eg er veldig privilegert som fekk følga eit slikt sjukdomsløp. Alle gjorde sitt for at det skulle fungera godt. Men det var heilt avgjerande at ho hadde ein frisk mann som tok eit stort ansvar. Det ser eg tilbake på med takksemd, seier ho.

Mora var 80 då ho døydde. To år etter døydde faren. Begge fekk kreft.

– Han kunne ikkje bu heime på same måte. Men han gjorde nokre val som eg trur var kloke. Han valde å ikkje få behandling. Han var, som han sa, ein mann som var nøgd med livet sitt. Han hadde følgt eit langt sjukeleie hos kona si. Han ønskte ikkje det. Han døydde ganske raskt. Det synst eg også var ganske fint. Han var så avklart.

– Synst du det er ein tendens at me behandlar for mykje, for lenge?

– Ja, me veit at me gjer det. Eg lurer på kvifor. Dette er eg ganske opptatt av. Eg trur at veldig mange kan velja som far min. Mor mi ønskte behandling. Ho gjekk frå å vera frisk til å bli sjuk og hadde ein mann heime. Ho var glad i livet. Men på eit eller anna tidspunkt avslutta me behandlinga fordi det ikkje gav noko. Det er ikkje den delen av livet me skal forlenga. Me skal lindra godt, og då må me av og til behandla, men ikkje inn i det meiningslause. Eg vil ikkje ha det slikt i alle fall.

– Har du tenkt på det alt?

– Ja. Det blir veldig aktuelt når du følger nokon nært. Me har nok snakka mykje om døden i familien vår, seier ho og kjem på ei meir bisarr samtale ho hadde med dottera.

– Dottera mi kom og fortalte at ho hadde skrive donorkort. Då datt det ut av meg: Dei organa hadde me tenkt å gi vekk uansett, seier ho.

– Trur du på noko liv etter døden?

– Eg veit ikkje om eg trur. Kanskje eg tviler. Eg er ikkje bastant på verken den eine eller andre vegen. Eg er ikkje medlem av statskyrkja, men er i kyrkja av og til.

– I gravferder?

– Gravferder, konfirmasjonar, dåp, bryllaup. Aldri av andre grunnar. Det har aldri gitt meg noko i ei religiøs tyding, men eg ser at mange finn tryggleik i det. Eg trur ikkje eg klarar å seia at det ikkje er noko liv etter døden, men logisk er det vanskeleg å forstå. Eg er litt open.

Ho gifta seg ikkje i kyrkja, men alle barna, som no er vaksne, er døypte.

– Det er det mannen min som har gjort.

– Var det eit kompromiss?

– Nei, han døypte barna sine. Det var hans val. Eg var med. Eg sat nede i kyrkja. Eg gjekk ikkje opp.

Då yngstemann skulle døypast, blei ho likevel med opp i kyrkja.

– Der var det slik at du amma barnet på baksida i kyrkja, så gjekk du og sette deg på fyrste rad. Då eg oppdaga at eg ville bli sittande att aleine, kom pragmatikaren i meg fram. Eg orka ikkje å laga ei stor historie rundt det. Då gjekk eg opp. Det var også heilt greitt. Så ein gong gjekk eg opp, og dei to andre har eg sete nede. Det har vore fine fadrar, og mannen min ønskte det. Eg synst det var kjempebra. Han har ei oppriktig barnetru. Det har vore ei fin fordeling. Eg liker å tenka prinsipielt, men er også pragmatisk.

– Det var ubehageleg at andre såg valet ditt?

– Eg tenkte at eg orkar ikkje at dette skal bli eit tema. Dei andre gongane var eg ikkje lege i bygda. Det var ingen som visste kven eg var. Då syntest det ikkje på same måte.

– Du ville vera mest mogleg A-4?

– Ja. Hehe.

– Har du gjort andre pragmatiske val?

– Ja, når du får barn til dømes. Då møter du deg sjølv i døra heile tida, seier Hermansen.

Helse-Norge er eit stort maskineri, med mange delar. Det er ikkje berre fastlegeordninga Hermansen ser problem med. Ho meiner helseføretaka er blitt for store og detaljstyrte.

– Det har vore ei utruleg sentralisering. No har me fire store regionale føretak. Eg trur det er viktig med regional styring, men Helse Sør-Øst utgjer over 50 prosent. Folk som jobbar i sjukehusa opplever er at det er veldig lange leiarliner og veldig langt opp til dei som bestemmer. Du kan gjerne senda informasjon opp, men du har nesten ikkje tru på at det kjem fram. Det skapar dårleg tillitsforhold. Uvisse. Ein blir framand­gjorde.

Ho meiner eit godt arbeidsmiljø er nøkkelen til suksess.

– Me ser mykje uvisse og konflikt ved sjukehusa. Så ser me der dei faktisk har eit felles tak over seg og ei leiing, og der får dei til ganske mykje bra. Det er noko menneskeleg ved det. Du liker sjefar som helsar på deg, som av og til er på avdelinga.

Etter ti år i Bergen, der Hermansen fekk eksamen i medisin og to barn, flytta ho med mannen til garden han hadde odel på ved Glomma.

– Det er fint å produsere mat. Det er ein liten gard, og me har hatt fulle jobbar. Eg har vore i diskusjon med fulltidsbønder om at det ikkje er høg nok kvalitet på slike gardar. Men eg trur at det er det. Skal me ha folk i heile Norge må det vera ein del kombinasjonsbruk, seier ho.

I år leverte dei 118 tonn havre.

– Det var eit bra år, litt fuktig, men bra. Eg kan alt det teoretiske. Eg følger med og synst det er kjekt å kunna noko om landbruk. Men eg deltar ikkje. Det er mannen min som driv garden. Men eg kan køyra traktor. Eg kan bruka motorsag.

Ho set pris på å bu i eit jordbrukssamfunn som endrar seg om årstidene.

– Du pratar med naboen om korleis det går. Det er ein rytme i det som er konkret. Som er viktig. Det liker eg. Det er veldig fint no når eg pendlar til Oslo. Her er det hektisk, og eg jobbar mykje. Eg synst det er fint å komma til byen også, eg liker meg her. Men det er utruleg herleg å komma heim. Å ha plass, luft, stille, seier ho.

Om nokon av borna tar over garden, veit ho ikkje endå. Det er eit val ho ikkje vil legga føringar på.

– Det er eit tungt ansvar å ha odel. Det ser eg. Me har vore opptatt av å ikkje legga det ansvaret på våre ungar. Det er ein fin gard, ikkje stor og staseleg, men det er ein vakker stad. Men du må vera interessert. Du må ønska å bu på landet, du må ønska å jobba mykje og du må ønska å driva garden, seier ho.

– Håpar du at nokon tar over?

– Eg håpar at viss dei tar over, så har dei lyst. Då får dei det fint. Viss dei ikkje tar over, er det heilt greitt. Det er ikkje sikkert det er så greitt for mannen min, men for meg skal det gå fint. Eg ønsker at viss dei skal vera der, skal dei ha det bra. Dei skal ikkje overta på grunn av mine kjensler. Og viss dei overtar, då flytter eg.

– Det blir ikkje eit kårhus?

– Nei, det har eg sett så mange dårlege kombinasjonar av. Men om eg får bu i nærleiken, er det fint.

annekarih@klassekampen.no

johnt@klassekampen.no

Artikkelen er oppdatert: 21. november 2017 kl. 17.09