Klassekampen.no
Onsdag 6. september 2017
Imamsleik: Sylvi Listhaug er både intim og brutal.
Den offentlege språkbruken har vorte både råare og meir intim.
Jævla kjøtthue!

Kim og Trump og Listhaug har overraska litt (ikkje mykje!) siste månaden med sine verbalitetar. Men samstundes skal me hugsa på at dei står solid planta midt i ein såkalla trend som har gått føre seg tre-fire tiår.

Min gamle rettleiar på Universitetet i Oslo, professor Einar Lundeby (1914 – 2011), samanfatta i Maal og Minne (1995) trenden med to ord: intimisering og brutalisering. Eg trur han råka spikaren.

Sjølvsagt har dette kome til utan vedtak eller styring. Og den ufine ordbruken vil halda fram, så lenge ikkje mange nok overtyder dei praktiserande om at den slags sjeldan gagnar dei, men svekkjer truverdet. Hos fleirtalet.

Intimiseringa starta først. På 1970-talet vart det slutt med De i norsk (etter svensk mønster). Først i tale, seinare i skrift. Når så i tillegg bruk av førenamn til og om personar som me ikkje har nært forhold til, vart meir og meir utbreidd (etter svensk og amerikansk mønster), blir resultatet at 70-talet markerte eit ganske skarpt og tydeleg skilje i moderne norsk språk, slik 70-talet forresten gjorde på så mange område. Bruken av herr, fru, yrkestittel og den slags forsvann også, og alt dette var jo heilt ok, berre så dét er sagt.

Difor, på åttitalet, stod duellen mellom Gro og Kåre. Ti og tjue år før var slikt utenkjeleg – då var det Gerhardsen og Bratteli og Borten.

Brutaliseringa kom litt seinare, men ho kom. Og vart tydeleg etter at me runda 1990. Me hugsar vel alle at ein norsk miljøstatsråd vann seg herostratisk ry fordi han kalla ein britisk kollega drittsekk. Ein tillitsvald i LO omtalte forbundet sitt som en 25 tonns dinosaurus med en hjerne som en peanøtt. Det nye var ikkje bruken av slike ord i og for seg; det nye var bruken av slike ord i det offentlege rom.

Føremålet er lite mystisk. Når det står jævla kjøtthue i ei overskrift, er det for å pirra eller sjokkera. Dei siste tjue åra har politiske debattantar sleppt pent unna med både internasjonal klima-klovn og tisse i buksa for å holde varmen. Den skikkelege Aftenposten har sidan 1990 tredobla bruken av utroskap og femdobla bruken av sex. Dagens Næringsliv har sjudobla bruken av skandale.

Nordkoreansk har eg ingen innsikt i, bortsett frå det eg ser og høyrer på fjernsyn. Ikkje nett mjukt silkesnakk. Internasjonale referat stadfestar det aggressive. Trump kan me derimot forholda oss til direkte; me oppfattar kva han seier. Og brutalt er det. Hans «fire and fury» vart på norsk til «eld og vreide». Det logiske innhaldet var intakt, men ikkje den litterære givnaden presidenten der la for dagen. Han imponerte med allitterasjon: to fresande far etter kvarandre. Eleganse!

Stundom opptrer intimisering og brutalisering saman. Når Sylvi Listhaug seier at Knut Arild Hareide sleikjer imamar oppetter ryggen, er ho både intim og brutal. Full pott.

Men – då stod Erna Solberg rak og sa frå om at slikt ville ho ikkje ha i offentleg debatt. Lisa Feldmann Barrett skreiv i Klassekampen den 19. august: «En kultur preget av konstant, uformell brutalitet er giftig for kroppen».

sylfest.lomheim@gmail.com

Sylfest Lomheim skriv om språk i Klassekampen kvar onsdag.

«Aftenposten har sidan 1990 femdobla bruken av ‘sex’»

Artikkelen er oppdatert: 3. oktober 2017 kl. 10.36