Torsdag 30. mars 2017
I desse Trump-tider bør vi lære av korleis Carl Joachim Hambro og Olav Oksvik vurderte det norske alliansespørsmålet.
Fanga i Nato-føydalismen
Venstreavvikaren: Høgremannen C.J. Hambro.

I 1949 slutta Noreg seg til Atlanterhavspakta (A-pakta), forløparen til Nato. To stortingsrepresentantar som stilte seg kritisk til det, var Høgres formann Carl Joachim Hambro og Olav Oksvik frå Arbeidarpartiet (Ap). Kva var samnemnaren for at dei, frå så ulike parti, likevel kom til å stå kvarandre nær som Nato-motstandarar? Svaret er å finne i formuleringa nasjonal suverenitet – som sams overideologi.

Det høver å starte med Hambro-sitatet som Høgrefolk aldri siterer. Det er frå året etter at Noreg underteikna A-pakta: [Vi har fått] «en ledelse av vår utenrikspolitikk som ligger utenfor landet og landets grenser.» Hambro hadde òg eit skjerpande tillegg: Med støtte frå andre representantar gav han det råd at Noreg i Nato skulle «møte opp med en mistenksom aktpågivenhet også overfor våre allierte». Det er eit poeng at Hambros ord fall i Den utvida utanriks- og konstitusjonskomiteen der det var referatforbod. Dei sensasjonelle orda nådde ikkje folkeopinionen.

Formuleringa «Nato-føydalismen» kan vel provoserer dei som sakralisererer alliansen som ankerfestet for norsk tryggingspolitikk, men den har dekning i internasjonal allianseforsking, der to termar blir brukt: entrapment og abandonment. Fellesingrediensen er frykt. Det første ordet indikerer frykt for dei bindingar som kan ligge i å bli fanga i ein stormaktsallianse, ein asymmetrisk maktrelasjon, der småstaten har minimal innverknad og må innordne seg større statars politikk. Høgremannen Hambro hadde dessutan lite til overs for marknadsføringa av Nato som ’demokratienes allianse’, det Ap-leiinga køyrde fram som lokkevimpel for tilslutning.

Fakta

Atlanterhavspakta:

• Atlanterhavspakta er traktaten som ligg til grunn for forsvarssamarbeidet i Nato.

• Pakta blei underteikna i Washington 4. april 1949. Noreg var eit av tolv land som skreiv under.

• Same år uttalte Einar Gerhardsen at pakta var den einaste måten å sikre fred og tryggleik i Noreg på.

• Historikar Oddbjørn Magne Melle skriv her om korleis stortingsrepresentantane Carl Joachim Hambro og Olav Oksvik stilte seg kritisk til at Noreg slutta seg til pakta i 1949.

• I dag er det ikkje Hambro-parolen om «aktpågivenhet» overfor våre allierte som gjeld, men krigstilslutning per telefon. Nato-indoktrineringa har vore effektiv gjennom snart 70 år, konkluderer Melle.

Kjelde: Allkunne og Store Norske Leksikon

Det mest målande uttrykket for entrapment-frykt gav KrFs Kjell Bondevik (den eldre) då norsk militærmakt skulle underleggast Natos felleskommando tidleg i 1951. Med det kom den verkeleg store utholinga av sjølvråderetten då meir av norsk suverenitet vart utkontraktert til politikarar og generalar i andre land, noko sjølv Kong Haakon hadde problem med å akseptere. Bondevik åtvara mot at Noreg skulle bli dregen lengre inn i «kongroveven» (kongro: edderkopp). Sidan har praksis vore den stikk motsette: mest mogleg integrering i kongroveven – outsourcing av suverenitet til Nato-strukturen – i von om at det garanterer hjelp.

Det andre ordet, abandonment, illustrerer tilstanden av frykt der ein småstat står åleine, kjenner seg prisgitt ein overmektig potensiell motstandar og vurderer vern og motmakt i ein allianse. Finland er døme på ein nasjon som har meistra abandonment-posisjonen – med mykje lenger felles grense mot sin store granne enn det Noreg har, og til låge militærutgifter. Finland har blitt mindre ‘finlandisert’ vis-a-vis Sovjet/Russland enn Noreg andsynes USA.

Avgjerande for om ein nasjon kjenner seg truga, er fiendebiletet. Dét igjen er i stor grad eit spørsmål om diskursiv makt, kva slags forteljing som får gjennomslag om motparten. Selektiv persepsjon er her ein faktor med frykt-fenomenet som drivkraft. Fiendebiletet er basert på stereotypiar og kan jekkast opp etter behov for å disiplinere opinionen bak det hegemoniske, narrande narrativet. Nær sagt ei kvar handling frå ‘den andre’ kan utleggast som aggressiv og trugande. Når eit negativt image av motparten er etablert, kan det vere nok å trykke på dei rette medieknappane for å mane fram stadfestinga. Eit visdomsord frå kald krig-forskinga er verdt å nemne: «If ever there was a conflict based more on perception than on truth, the Cold War remains that conflict.»

Flest meiningsfellar hadde Hambro i Ap med Olav Oksvik som hovudtalsmann for denne fraksjonen. At Oksvik stod i opposisjon til tranmælittane i demokrati-, autonomi- og suverenitetsspørsmål var eit kontinuitetsdrag, ei konfliktline i partiet gjennom fleire tiår. Oksvik var av dei som tok sterkt avstand frå Moskvatesane og nekta å følgje tranmælittane inn i Komintern rundt 1920. Han tok i staden stillinga som sekretær i utbrytarpartiet Norges Socialdemokratiske Arbeidarparti (NSA) og konkurrerte med tranmælittane om veljarar fram til partifusjonen i 1927 då han kom på tinget for det nysamla Ap. Men visse fundamentale motsetningar varte ved.

Oksviks innlegg på det avgjerande Ap-landsmøtet i februar 1949, der partileiinga trumfa gjennom Nato-medlemskap, fortener gjensyn i desse Donald Trump-tider. Oksvik hadde neppe synske evner; han resonnerte maktpolitisk på lang sikt og frykta det var risikabelt å underordne seg USA: «Det kan komme andre valg i Amerika [enn det i 1948] … det kan komme en tid da den økonomiske situasjon ikke er så god, vi kan få et systemskifte der, selv om det ikke blir diktatur i europeisk forstand. Vi kan oppleve den dag da vi står forholdsvis alene med vår grense i øst.»

Då ville det vere tryggare med ein skandinavisk allianse av kulturelt nærskylde småstatar heller enn med imperialistiske stormakter. Oksvik stod altså heller ikkje på isolert norsk nøytralitet – abandonment-alternativet – sjølv om han avviste skremmebildet av Sovjetunionen. Oksvik var skandinavisten framom nokon i Ap, dels eit resultat av stillinga som partisekretær i NSA (1921–27), søsterpartiet til dei andre nordiske sosialdemokratia i ein periode med ideologisk isfront mellom Ap og desse partia – ein langtidskonsekvens av tranmælittanes kortvarige Komintern-medlemskap. Om ein skandinavisk allianse ikkje kunne måle seg i militær styrke med ei supermakt, ville den ha sterk nok avskrekkingseffekt. Ved dette alternativet kunne småstaten unngå å bli dregen inn i stormaktskrigar. Også høgremannen Hambro var tilhengar av eit småstatsforbund heller enn Nato.

På landsmøtet hadde Oksvik eit stikk til partioligarkiet om representativiteten på landsmøtet og om «tidsnød» i handsaminga av Nato-saka. Han minte tranmælittane om partisoga: «Jeg har deltatt lenge i arbeiderbevegelsen. I 1920 var jeg ordfører for et mindretall på 20 på landsmøtet. Den gang sloss vi om de demokratiske rettigheter på et tidspunkt da landsmøtets flertall var temmelig sovjetvennlig.» Men om tranmælittane for lengst hadde brote med Komintern, så fanst restar av kaderpartipraksisen. I ein avgjerdsprosess meisterleg regissert av partisekretær Haakon Lie, gjekk det tidlegare sosialistpartiet i allianse med det kapitalistiske USA, ein milepåle i partiets og Noregs historie. Lie og co. spelte uhemma på abandonment-frykt og russofobi. Som han vedgjekk i ein biografi: «Uten frykten tror jeg ikke vi hadde klart å få det til». På 30 år flytta tranmælittane seg 180 ideologiske grader. Og like lite som Oksvik ville følgje dei til Moskva i 1920, ville han i 1949 følgje dei til Washington. Nato var Haakon Lies største siger. Hans største nederlag vart at den andre store suverenitetssaka, EF/EU, vart avgjort utanom kaderpartiets kontroll, ved direkte folkesuverenitet: referendum.

Den følgjande passasjen i Oksviks landsmøtetale vart truleg lite påakta i samtida, men står seg profetisk etter at Nato-krigsstaten Noreg er eit faktum: Vi får «visstnok ett eller annet tilsagn om sikkerhet, men vi vil ikke ha noe herredømme over hvilke konflikter vi kan bli trukket bort i. Vi behøver ikke bli trukket bort i en krig på grunnlag av forsvar av de demokratiske rettigheter […] i det vi dag og neppe heller i fremtiden vil få innflytelse på hvilke partnere vi samarbeider med og hvilke krigsårsaker som foreligger. Det er dette som er min hovedinnvending. [A-pakta] … kan trekke oss inn i krigerske forhold fjernt fra våre interesser».

Det var altså faren for entrapment, å bli systemfanga som ei krigførande brikke for dei store Nato-statane, Oksvik frykta i 1949. Artikkel 5 i A-pakta, utlagt som ein tryggingsgaranti, var for han ein risikoparagraf som kunne føre Noreg inn i krigar heller enn å vere ei forsikring om hjelp. Dette risikopotensialet vart dramatisk utvida med Nye Nato i 1999. Og korleis Noreg vil sjå ut etter eventuell artikkel 5-hjelp, veit ingen – om det blir ein radioaktiv ørken eller noko likt Vietnam etter den ‘assistanse’ landet fekk gjennom eit tiår med napalm, splintbomber og Agent Orange. Napalm og splintbomber er kanskje umoderne og Agent Orange lite aktuelt i vår klimasone.

Ein grunnpremiss for Oksvik var at han ikkje såg Sovjetunionen som ein fare for Noreg. Det trusselbildet var oppkonstruert, noko vi i dag veit han hadde dekning for. Noreg låg utanfor Sovjets interessesfære. Først etter den kalde krigen kunne dette verifiserast med opninga av arkiv i aust og vest. Då kom det for dag at vestleg etterretning hadde vurdert det slik at det ikkje var fare sovjetisk angrep på Vest-Europa. Men å røpe det under den kalde krigen ville svekke fryktgrepet på opinionen. Mispersepsjonen skulle sementerast, fekk varig verknad. Desse arkivfunna har ikkje akkurat fått overskrifter i norske massemedium. Den latente russofobien er god å ha i reserve – ei utømmeleg sareptakrukke.

Som Hambro hadde Oksvik nasjonal suverenitet som meta­ideologi. Dernest var Oksvik framleis etter krigen det han av tranmælittane – foraktfullt – vart blitt kalla i fraksjonskampane rundt 1920: ‘høiresocialist’. Dei tidlegare revolusjonære, som kontrollerte nøkkelposisjonar i parti og regjeringsapparat, var derimot i ferd med å forlate sosialismen, no mjuka opp av Marshall-dollars. Redaktøren i Oksviks partiavis i heimedistriktet, Arnvid Hasund kalla det å ‘gjere seg til bikkje for eit bein’ og støtta steilt Oksviks Nato-motstand. Det toltest ikkje: Partifolk som Axel Zachariassen, Trygve Bratteli og til slutt sjølvaste Tranmælen tok turen til Ålesund for å presse redaktøren, som lét seg skvise ut av stillinga. Ein lojalist, blant oksvikianarar kalla tranmælkanin, vart innsett frå Youngstorget. Oksvik kunne råkast i ryggen, på heimebane. Han var stortingsmann i 25 år og ein særs effektiv røystesankar for Tranmæl-oligarkiet.

Slik kunne metodane vere mot Nato-motstandarar og Oksvik, stortingsmann i 25 år og ein særs effektiv røystesankar for Tranmæl-oligarkiet. Kort tid før Nato-saka kom til avgjerd, skreiv han brev om standpunktet til Ap-representantane frå Møre og Romsdal: «Selvfølgelig kan det hende at Regjeringen nå forsøker å presse den [A-pakta] igjennom, men vi fire representantene fra fylket er enige om å stemme imot». Slik gjekk det ikkje. Den demokratiske sentralismen sigra, flata all motstand i den hektiske avgjerdsfasen.

Mot kritikk for å ha svike i Nato-saka, gav Oksvik denne forklaringa: «Skulle den striden drives lenger enn den ble gjort, ville vi risikere en sprengning av partiet, og det ville jeg for min del ikke være med på.» Dét hadde han vore med på tre tiår tidlegare. Sprenginga kom likevel tolv år etter Nato-avgjerda, med skipinga av Sosialistisk Folkeparti i 1961. Frå 1953 hadde den utanrikspolitiske opposisjonen i Ap tilhald i avisa Orientering, ei ørlita råk i kald krig-isen. Oksvik støtta den avisa.

Men bak konsensusfasaden i toppleiinga var det motsetningar. Utanriksminister Halvard Lange meinte å vite kvar regjeringssjef Gerhardsen eigentleg stod i Nato-saka: «Gerhardsen er i sitt hjerte imot Nato og tilhenger av en lignende stilling som Sverige». Etter U2-krisa i 1960, på bakgrunn av ei flagrant amerikansk krenking av norsk suverenitet, kommenterte Gerhardsen Noregs føydale entrapment-rolle slik: «De [USA] behandler oss som ei vasallregjering». Først på partilandsmøtet i 1967 tok han det store oppgjeret om utanrikspolitikken med Haakon Lie – på Vietnamkrigen.

Til dei som saknar 9. april 1940 som bakteppe: Både Hambro og Oksvik opplevde denne smertelege datoen. For innsatsen sin har Hambro blitt ståande som bergingsmann for konge og regjering, som han følgde i fem års eksil. Oksvik var ei tid på rømmen og i arrest. Han skreiv eit djervt svarbrev då naziokkupanten prøvde å ta han i si teneste. – Slike traumatiske opplevingar gjorde ingen av dei til Nato-tilhengar. Heller ikkje vart dei tekne av russofobien som vart kraftig pumpa opp etter Praha-kuppet i 1948.

Nato-indoktrineringa gjennom snart 70 år har vore effektiv i det som med utsøkt ironi blir kalla venstrevridde massemedium. I dag er det ikkje Hambro-parolen om «aktpågivenhet» overfor våre allierte som gjeld, men krigstilslutning per telefon – i pakt med den innekserserte føydal-habitusen.

Artikkelen er oppdatert: 8. mai 2017 kl. 14.22