Klassekampen.no
Lørdag 5. november 2016
Diplomat og forfatter: Hermann Ungar fotografert en gang på 1920-tallet. Foto: frå hermannungar.com
Ulmande klassekamp: av Hermann Ungar rører ved evigaktuelle spørsmål om tru, frykt og samfunn, og er ei viktig utgiving også no.
Levande i verda

Frykta for at eins undersåttar skal gjere opprør kan gjere ein diktator til ein tyrann – noko historia har vist oss gong på gong. I romanen «Klassen», som no er ute på norsk i Sverre Dahls utmerkte og presise omsetjing, gir den tyskspråklege forfattaren Hermann Ungar oss fleire døme på det i ein evigaktuell tematisering av makt og avmakt mellom menneska og mellom mennesket og Gud.

«Klassen», utgitt i Praha i 1927, er skjebneforteljinga om Josef Blau, ein ussel og lite tiltalande latinlærar for ein guteklasse på ein borgarleg privatskule. Han lever i redsle for og i førebuing på at elevane skal gjere opprør mot hans strenge regime. Samstundes er den totalitære undervisningsforma han har valt, slik han ser det, heilt nødvendig for at elevane skal ha noko som helst respekt for han – det eksisterer nemleg eit klasseskilje mellom dei som gjer at dei aldri vil kunne møtast som like. Heller ikkje familien er fri frå hans strenge og ekstremt observante tilsyn. Han bur med si yndige gravide kone, Selma, og mor hennar i eit fattigsleg strøk i motsett ende av byen frå skulen, og får kona til å gå i lange skjørt og klippe håret for å døyve sin sjalusi – verken han (eller lesaren) skjønar kvifor Selma har valt å bli hos ein som han. Blau framstår som nøktern, kald og asketisk, for ikkje å seie nevrotisk.

Fakta:

roman

Hermann Ungar

Klassen

Oversatt av Sverre Dahl

Teori og Praksis forlag 2016, 184 sider

I klassen sin slår han ned på den minste ting, og er overtydd om at dersom han viser svakheit, vil opprøret kome. Elevane er sterkare og betre enn han, men dei har berre ikkje skjønt det enno. Kjernen i Blaus logikk er at alle i utgangspunktet er hans fiendar. Og etter kvart kan det sjå ut som om redsla for livets lodd ikkje var aldeles ugrunna. Det ordna livet hans er på veg mot avgrunnen, då ein setel som stadfestar eit pengelån til den frimodige onkel Bobek hamnar i hendene på den av elevane Blau fryktar mest, og han i eit forsøk på å vinne att kontrollen ender opp med å få ein annan elev til å henge seg. Til slutt vender Blau skulda mot seg sjølv, mindreverdskomplekset flyttar seg frå tyranniet til sjølvhatet, og han blir sjuk. Hans forsøk på å undertrykke det menneskelege i seg (alle kjærlege kjensler, alt seksuelt, alt naturleg) viser seg å ha sitt opphav i ei skuld han har bore med seg heile livet, ei skuld for å vere i live, då veslebroren og mora begge døydde då han var liten: «Han hadde gjort noe og visst at enhver handling hadde nye handlingers makt i seg, han hadde pustet og visst at bare den var fri for skyld, som i likhet med treet var uten pust [...]»

Det vi, og etter kvart Blau også, innser, er at han har hatt det årvakne blikket sitt retta mot feil fiende. Det er nemleg ungdomsvenen Modlizki, ein Mefistofeles-aktig karakter, no tenar i ein borgarleg heim, som trekker i trådane for å felle Blau. Han føler seg svikta av venen den gongen Blau valde gymnaset og dermed gjorde ei slags klassereise. Det er altså Modlizki som er den revolusjonære, det er han som truar (guds)ordenen som Blau klamrar seg til – jamvel om denne ordenen inneber ein konstant kamp mot dei høgare klassene. I dei filosofiske samtalane mellom dei to barndomsvenene introduserer Ungar både religionskritikk og klasseteori, og speglar slik stemninga i eit Europa mellom to krigar, i overgangen frå ei tid til ei anna, der religionens faste grep svekkjast og klassekampen ulmar, og her kjem nok også forfattarens røyst til uttrykk:

«Jeg mener [religionen] er mot oss og at man derfor har dosert den overalt.»

«Det er en merkelig måte du ser dette på, Modlizki. Du tror at de rike har brukt religionen til å holde på makten sin?»

«Herrene og damene. ’Elsk dine fiender’, sies det. ’Du skal ikke stjele’, sies det. ’Det er lettere for en kamel å gå gjennom et nåløye enn for en rik å komme til himmelen’, sies det. Jeg har lest det. Jeg har lest at dette har vært slavenes tro.»

Idet Blau innser at ikkje all skuld ligg på han likevel, klarer han å ta lærdom av korleis hans eigen sjølvopptattheit i møte med andre har vore øydeleggande. Idet all orden ramlar saman, både i klassen, i familien og i verda (om det er slik at det ikkje er nokon Gud), er det likevel her Blau finn si frigjering, som ein elev i Guds store klasse: Han ser at dei han har frykta mest, er dei som eigentleg treng hans hjelp.

Ungars forfattarskap har lenge vore gløymd av mange, og eg er glad for at denne romanen no er trekt fram i lyset. Jamvel om stemninga er godt forankra i Sentral-Europas mellomkrigstid, rører boka ved evigaktuelle spørsmål om tru, om frykt, om samfunn og om samspel mellom menneska. Audun Lindholm har skrive eit fint etterord, som er høgst nødvendig i ei utgiving som dette, der han sjølv går inn og tolkar romanen opp mot tida ho er skriven i og fortel oss om kvifor dette er ei viktig utgiving. Ein følgjetekst av dette slaget burde alltid vere med i utgivingar av utanlandsk kvalitetslitteratur på norsk.

bokmagasinet@klassekampen.no

Artikkelen er oppdatert: 25. november 2016 kl. 15.02