Klassekampen.no
Lørdag 11. oktober 2014
Illustrasjon: Knut Løvås, knutlvas@gmail.com
Kirgisistan er eit ungt demokrati under sterkt ytre og indre press.
Eit blafrande lys i aust

«Det gjekk lang tid før eg forstod kvifor far min slo av tv-en kvar gong Mikhail Gorbatsjov dukka opp på skjermen», fortel den kirgisiske guiden vår, Aiko, mens vi ristar av garde i minibussen som skal ta oss ut av hovudstaden Bisjkek. På bussdøra står det «Vi sikrer velvære og tryghed». Byen er full av gamle, importerte bilar, noko lungene våre har merka etter berre korte opphald i gatene. No skal vi sjå korleis folk lever på landsbygda, og gler oss til å komme ut av konferansesalen og opp i fjella som lokkar i det fjerne.

PEN, verdas største skribent- og ytringsfridomsorganisasjon, har for første gong halde sin årlege kongress i denne delen av verda. Det måtte skje i Kirgisistan, som er det einaste sentral­asiatiske landet som har klart å utvikle ein fleirpartistat etter Sovjetunionens fall. Men som i mange andre unge demokrati, har menneska i det fattige fjellandet erfart at sjølv om demokrati er bra, så er det ikkje noko ein blir mett av. Kirgisistan er herja av hyppige maktskifte, korrupsjon og etniske konfliktar, og er under press frå mektige naboar.

Mange var skeptiske til å legge PEN-kongressen til eit land der infrastrukturen er svak og pressefridomen relativ. Men kanskje er det spesielt viktig å vere til stades i dei landa som slit. Kirgisistan er ikkje eit demokratisk fyrtårn, men eit lite, blafrande lys i aust. Eit lys vi i vesten knapt nok ser. Det er trist at eit land som ønskjer å halde dører opne både mot aust og vest, blir tvinga til å velje.

For dei pågåande maktforskyvingane i verda blir ekstra tydelege i Kirgisistan. Landet har framleis sterke band til Russland, som prøver å presse dei gamle sovjetstatane inn i ein tollunion som skal fungere som ei motvekt mot EU. Regjeringa utset i det lengste å underteikne denne avtalen, for den vil i sin tur øydelegge forholdet til Kina, som forsyner basarane i landet med billige varer. Russarane har også pressa Kirgisistan til å stenge den amerikanske flybasen Manas. Basen blei stengt i juni, og når amerikanarane i neste omgang trekker seg ut av Afghanistan, vil Kirgisistan vere svært sårbart om Taliban ekspanderer austover.

Rundt åtti prosent av befolkninga i Kirgisistan er muslimar. Presset i retning ei strengare praktisering av islam er alt merkbar. Med eit lite smil seier guiden vår at det er blitt mote blant unge jenter å gå med håret tildekt. Vi ser ikkje så mange kvinner med skaut på vår rundreise nord i landet, men langs vegen ser vi stadig store, vakre moskear under bygging. Og vi ser noko som for oss verkar absurd: Ei gruppe menn samla til bøn ved sidan av ein statue av Lenin.

Kirgisistan er eit av dei få landa som ikkje har kvitta seg med statuane av dei tidlegare herskarane. Og mange føler at dei har mista meir enn dei har fått gjennom lausrivinga frå Sovjet. For far til Aiko var Gorbatsjov den som sette i gang prosessen fram mot kaos. Hans generasjon fekk si utdanning i russiske skolar, og med russiskkunnskapar har kirgisarane fått tilgang til arbeids­marknaden i Russland og mange andre land. Med russisk har dei tilgang til vitskapen og verdslitteraturen.

På eit seminar om forfattaren Tsjingiz Ajtmatov, som skreiv både på kirgisisk og russisk og som kirgisarane med rette er stolte av, var det mange som presiserte at det er det russiske språket som har opna Kirgisistan mot verda. Fram til no har kirgisisk og russisk vore sidestilte språk. No vil aggressive nasjonalistar presse gjennom at det skal vere berre eitt offisielt språk i landet.

Dei av kirgisarane som er kosmopolitisk orienterte, er redde for at den veksande nasjonalismen skal føre til at landet blir sjølvtilstrekkeleg og isolert. For mange kan derfor bjørneklemmen frå Russland verke mindre skremmande enn andre alternativ.

Aiko jobbar på den amerikanske skolen i Bisjkek, og fortel at det kirgisiske skolesystemet er gjennomkorrupt. Foreldre diskuterer heilt opent kor mykje pengar dei skal gi til læraren for at barna deira skal få gode karakterar. På denne måten blir det utdanna ei rekke folk med papir som ikkje samsvarar med evnene deira. Men på den andre sida, ler Aiko, så finst det ikkje jobbar som svarar til papira heller. Det er nok derfor at ho etter kvart betre kan forstå faren sin frustrasjon når han såg Gorbatsjov på tv.

bbildoen@gmail.com

Skribentane Karin Moe, Bent Sofus Tranøy, Brit Bildøen og Mímir Kristjánsson analyserer og kommenterer dagsaktuelle tema og politiske fenomen laurdagar i Klassekampen.

Artikkelen er oppdatert: 21. oktober 2014 kl. 10.15