Print URL: http://www.klassekampen.no/article/20181208/PLUSS/181209966

Vi er ikkje tomme tavler der historia blir skriven inn.

For å forstå skiftande tider må vi forstå det som ikkje forandrar seg

Av Edvard Hoem,
forfattar

Publiseringsdato: Lørdag 8. desember 2018

Seksjon: Signert

Den digitale revolusjonen har endra mykje også for oss som lever for og av å skrive, slik at forfattaryrket på mange måtar ikkje er til å kjenne igjen.

For tjue og tretti år sidan reiste eg land og strand for å få tilgang til arkivdokument som i dag berre er eit tastetrykk unna. På Nasjonalbiblioteket, som da heitte Universitetsbiblioteket i Oslo, måtte Nordahl Griegs brev avskrivast for hand, det var den gongen ikkje opna for at ein kunne ta kopiar. Med forlagets hjelp hyrte eg inn ei ung dame som sat og skreiv av breva for meg.

Det var ikkje siste gong eg måtte ha hjelp for å få innsyn i dokument som ikkje var tilgjengelege der eg oppheldt meg. Ein arkivforskar i Trondheim grov i 2008 fram mykje nytt materiale om tippoldemor mi, som var jordmor tidleg på 1800-talet. Men sjølv dette var ingen ting mot den flaumen av informasjon som ein historikar i år har funne fram for meg på dei digitale sidene til Arkivverket.no, og dei hundrevis av digitale dokument eg har fått tilsendt frå Universitetsbiblioteket i Bergen det siste året.

Det kan vera freistande å seia at digitaliseringa har gjort forfattarens arbeid lettare. Samtidig er skriveprosessen like krevjande som han alltid har vore. I løpet av livet har eg skifta arbeidsreiskap fire gonger: Frå blyanten, pennesplitten og blekkhuset som vi brukte på ein landsens folkeskule på femtitalet, via skrivemaskinen som eg fekk tak i på realskulen, først i manuell, så i elektrisk versjon. Etter det sat eg ved skjermen på digre tekstprosessorar, før eg i Amerika kjøpte min første IBM-pc: det skjedde hausten 1989. Lettare vart det så visst, men å skrive godt er nøyaktig like vanskeleg som det alltid var.

Det er ser ut til at enkelte trur at menneskets vilkår for læring er radikalt snudde på hovudet av digitaliseringa, og at vi ikkje treng å plage hjernen så mykje med handfast kunnskap som vi gjorde før, men at vi først og fremst treng ein metode for å hente fram facts som er lagra ein annan stad enn i hovudet. I den siste veka har det vore ein del avisoppslag om dei nye læreplanane, blant anna for historiefaget som er sende ut til høyring. Etter mitt syn er det eit vilkår for å forstå norsk og internasjonal historie at ein har ei innlært beingrind av årstal og historiske hendingar som basis for å forstå skiftande tider.

I meir enn eitt hundre og femti år har norske skolebarn på høgare og lågare nivå lært eit slikt byggverk, frå istid til folkevandringstid og vikingtid, fram mot Stiklestad, høgmellomalder og Svartedauen. Så kjem reformasjonen og dansketida, 1814 og 1905, og dei to verdskrigane. Som mange med rette har påpeikt ved hundreårsminnet for den første verdskrigens slutt: Det var den krigen som sette opp grunnlaget for alle smertelege erfaringar i det tjuande hundreåret, og det er i lys av desse erfaringane vi må hindre eit nytt våpenkappløp og ein ny krig.

Men da må vi vita når det hende, kva som hende, og kva som ikkje må skje igjen. Vi er stadig vitebegjærlege, og det mylderet av eksakte kunnskapar som er utgangspunktet, kan vekse og bli til store forteljingar som set dagens hendingar i eit nytt lys.

Eg minnest ein anekdote om historieprofessor Halvdan Koht, som kanskje ikkje er dokumentarisk etterretteleg, men som på framifrå vis illustrerer kva eg meiner. Ein student som ikkje hadde lese pensum bra nok, vart stilt eit grunnleggande spørsmål av den aldrande professoren:

Kva er historie?

Studenten kjende til at professoren i alle fall i sin ungdom hadde vore sterkt prega av marxismen, så han tenkte det kunne løne seg å framheve at all historie er historia om klassekampen.

– Nei, svarte den aldrande historikaren Koht: – Historie er årstal og namn!

Er det noko eg har lært av livet, så er det at det ikkje finst unyttig kunnskap. I barndommen måtte eg pugge salmevers, og Bibelen var heller ikkje langt unna. Der fekk eg mine første sterke inntrykk av litterær form og rytme. Nærstudiet av blomar og plantar, himmellekamar og stjerneteikn, ja all encyklopedisk kunnskap, kan aldri bli ei bør, men er alltid ein fordel. August Strindberg las leksikon frå perm til perm, men det var den urolege og eksepsjonelle hjernekapasiteten hans som førte til at han kunne skapa stor litteratur.

Mennesket bøygd over boka eller mikroskopet, i timelange, årelange og livslange forsøk på å forstå seg sjølv og verda, er sjølve urposisjonen i alt framsteg, ja, det er dette som gjer at vi er som vi er. For å lære og for å skrive finst det grunnleggande omstende som vi vanskeleg kan klare oss utan: Rommet der ein kan samle seg og konsentrere seg og vera stille – det Virginia Woolf kalla A room of one’s own. Mange kan øve opp imponerande teknikkar for å stenge all støy ute, gjerne skrive på restaurantar og i hotellobbyar, men å vera aleine og ha det totalt stille, er etter mi erfaring det som i lengda er mest effektivt.

Og så treng vi skrivebordet eller skrivestaden, same kva form det har, og skrivereiskapen. I Norge har vi eit hotell der dei har demontert alle skrivebord, slik var det i alle fall siste gongen eg budde der. Eventyrleg nok kallar hotellet seg for diktarhotell. Trur ein at romanar kan skrivast med pc-en på fanget og rumpa på ein sengekant?

Biblioteket utan bøker er det visst også somme som ser for seg i ei ikkje altfor fjern framtid. For nokre år sidan hevda enkelte at papirboka ville forsvinne heilt.

Men det er framleis mange som langt heller vil ha bøker enn ei dokumentfil på pc-en sin. Eg høyrer at studentar vil ha lærebøker, og kan konstatere at salet av el-boka på bokmarknaden nesten har stansa opp. Etter det eg vågar å spå, vil det før eller seinare ligge føre forsking som viser at læreprosessen kanskje ikkje blir så grundig og djuptpløyande av digitale hjelpemiddel som når vi lærer med papirbøker. Derfor blir eg bekymra når eg høyrer at store mengder bøker blir kasserte ved bibliotek både i Norge og Europa. Det er aldri rett å ta vare på alt, og ein må rydde og vrake for å få dei gode bøkene fram. Men kan ein enkelt generasjon stille seg endeleg til doms over alle tidlegare generasjonars produksjon og avgjera kva vi har bruk for?

Bøkene er fysiske og forgjengelege gjenstandar, slik vi sjølve er fysiske og forgjengelege organismar. Vi lærer av alle slags bøker, men den skrivne boka vil aldri forsvinne, like lite som vi sluttar med å varme oss ved den opne elden. Vi er ikkje tomme tavler der historia blir skriven inn. Vi er av same slag som dei som var her før oss. Det kan ingen digital revolusjon forandre på.