Torsdag 1. august 2013
Ein skarp sosial observatør
200-årsjubilanten Ivar Aasen arbeidde etter moderne målstyringsprinsipp og døydde som millionær.

Ivar Aasen, han som samla orda og laga grammatikken for nynorsken og som dikta «Mellom bakkar og berg» - fyller måndag 200 år. Men kva meir er kjent om den banebrytande vitskapsmannen?


- Tja, kva veit folk i dag om Welhaven? Ei meiningsmåling for Aasen-tunet viste at 98 prosent veit kven Aasen er, slår Ottar Grepstad fast.


Aasen i tal


Direktøren for Nynorsk kultursentrum har tal for det meste som gjeld Ivar Aasen. Det provar den nye biografien som Grepstad gjev ut denne veka, «Historia om Ivar Aasen» (Samlaget).


Tala fortel at mannen som nådde 161,5 cm over bakken strekte seg lengre enn ytre mål tilsa. Grepstad har rekna ut at ordsamlaren Aasen i snitt var på reisefot kvar tredje dag i 22 år, frå Sørlandet til Troms, midt på 1800-talet. Han reiste 25.302 kilometer. Det er lengre enn Marco Polo, men han var aldri utafor landegrensene.


Han kom også langt intellektuelt og økonomisk. Attpåklatten Iver Andreas Aasen vart fødd på ein bygsla gard i Hovdebygda på Sunnmøre i 1813 og døydde i Kristiania som ein internasjonalt kjent språkforskar 83 år seinare. Han etterlet ei boksamling på 2.800 band - og 2,1 millionar i 2013-kroner.


Mot mytane


- Du skriv at Aasen er mytologisert, av kven og korleis?


- Det er skapt eit bilete av Aasen som ein fattigsleg, einsam stakkar. Påstandane vart alt sette fram i 1869 av den då kjende forfattaren Kristofer Janson, og dei vart nesten ordrett kopierte i den første norske litteraturhistoria i 1896. Seinare har norske skolebøker vidareført biletet til inn på 2000-talet.


Grepstad, som biografar før han, tar til motmæle: I dagboka klaga Aasen støtt over alle som rende ned dørene og ikkje gav han arbeidsro. Samtidige fortel også om ein skarp sosial observatør, som i godt lag slo seg laus med forteljingar og som lo så det knitra. Ved sida av Eilert Sundt hadde få sett så mykje av livet i landet som Aasen.


- Mytane skriv seg frå det siste tiåret. Då var han gamal, og som gamle både før og etter han kjende han seg isolert, særleg når røykjebeina hindra han i å gå ut.


Aasen må ha hatt sosialt talent, meiner Grepstad. Å koma ubeden til folk og be dei fortelja om dialekten si kan ikkje ha verka mindre suspekt på 1840-talet enn i dag.


- Han greidde å skapa tillit. Utover organiserte heimelsfolk som prestar og lærarar, ville han helst snakka med folk på jordet, i arbeid.


«Norsk Ordbog» (1873) har 45.000 oppslagsord. Arbeidet gjorde Aasen aleine, finansiert av Stortinget, som i 1851 gav han det som i røynda var det første statsstipendet.


Fri intellektuell


Som vitskapsmann var Aasen systematisk, planstyrt og målretta. Privat var han samansett. Fagleg sjølvtrygg, sosialt usikker, med kvinner var han ein knøl. Trass god inntekt levde han svært spartansk og bokførte kvart øyre, men ungkaren var ikkje gniten. Det visste tiggarane i Kristiania, som plasserte seg langs den faste spasserruta hans. Grepstad har rekna ut at Aasen eit tiår gav bort 450.000 i 2013-kroner.


Aasen tok standpunkt for allmugen, men intellektuelt treivst han i byen. Han vart ein høgt respektert vitskapsmann, men søkte ingen posisjonar, heller ikkje då han vart bydd eit professorat.


- Aasen var det tyskarane kallar ein fri intellektuell. Mange søkte råd hos han, og han eksisterte som ein tangent til den akademiske sirkelen, men akademia ville ha komme i vegen for arbeidet. Dessutan «rømde» han jo i unge år frå læraryrket.


Alt som 22-årig lærar skreiv Aasen artikkelen «Om vort Skriftsprog», der han hevda at norsk språk ikkje hadde gått tapt med norsk sjølvstende, men var ført vidare i dei norske dialektane. Han meinte at etter 1814, då landet atter hadde sjølvstyre, burde den språklege fridommen følgja med.


På denne tida var det eit gjengs syn at norsk allmugespråk var forvanska dansk og at «dana» talemål (dansk med norsk uttale) var kulturberaren saman med det danske skriftspråket. Ideen om å reisa eit eige norsk skriftspråk nedanfrå, bygd på dei norske dialektane, var revolusjonerande og etter kvart svært kontroversielt.


- Kva politisk rolle såg Aasen for seg at han hadde?


- Han var med i Private Liberale Klub, som vart partiet Venstre. Rettferd var viktig for han. Han var radikal for si tid, sosialt og politisk på allmugen si side, men han prioriterte kanskje vekk allmennpolitikken.


I språkstriden var Aasen aktiv på 1850-talet, sidan drog han seg unna, men han skreiv kva han meinte, ikkje minst i fortalen til «Norsk Grammatik» (1864), Aasens viktigaste sakprosatekst.


- Han var kanskje litt konfliktsky. Også var det dette med å få tida til å strekka til.


Aasen viste ei politisk side i satire. I Vinjes blad, Dølen, harselerte han med jåleri under pseudonym som Ohle Ohlzén Scharfvebagchen. Meir brodd var det i «Ettersleng til 17de Mai», om 50-årsjubileet for Grunnlova: Her undra han seg over dei fagre ord om fridommen: «Kor gjeng det til at me allesaman vilja so gjerna vera Nordmenner, men ingen av oss torer tala elder kveda i Nordmanns Maal?»


Nasjonalromantikken


Ein påstand som støtt kjem att, er at nynorsken var eit nasjonalromantisk påfunn, som det heftar noko politisk lummert ved.


- Var nasjonalromantikken viktig for nynorsken?


- Definitivt ikkje. Aasen var framand for diktinga til Wergeland og Welhaven, og då Bjørnson gav ut sagaskodespelet «Halte-Hulda», kalla Aasen det «Haltulla».


Ifølgje Grepstad var Aasen driven av folkedaningsideala frå opplysingstida: Fornuft og kritisk tenking.


- Det einaste nasjonalromantiske omgrepet han nytta var «folk», men «folk» vart vanleg for «allmuge» på 1800-talet. Likevel har historikarar og litteraturvitarar klistra nasjonalromantikken på Aasen - til trass for at diktinga til Aasen er nøktern skildring av arbeid og kvardag utan krusedullar.

Artikkelen er oppdatert: 31. oktober 2013 kl. 16.31
Torsdag 14. november 2019
Bare en knapp promille av befolkningen har meldt seg på «Hele Norge leser». Anne-Kari Bratten i Spekter, som er samarbeidspartner for kampanjen, har selv valgt å ligge unna.
Onsdag 13. november 2019
Céline Sciammas partnar, filmstjerna Adèle Haenel, har blåse liv i fransk metoo. Saman har dei laga ein film om stormfull erotikk fri frå dominas.
Tirsdag 12. november 2019
Forfatterforbundet har i lengre tid forhandlet med andre forfatter­organisasjoner om millioner fra bibliotekvederlaget. Nå står forhandlingene bom fast.
Mandag 11. november 2019
En tredel av Forfatterforbundets medlemmer gir ut bøkene sine selv. Snart kan de få enklere tilgang til ettertraktede stipendmidler.
Lørdag 9. november 2019
Striden rundt kulturredaktør Eivind Røssaak i 1996–97 handlet egentlig om andre ting enn hva som sto i avisa, mener tidligere Klassekampen- redaktør Paul Bjerke.
Fredag 8. november 2019
Resetts bruk av anonyme skribenter gjør at redaktør Helge Lurås ikke har fått innpass i Norsk Redaktør­forening.
Torsdag 7. november 2019
Av 17 bildekunstnere som tjente over én million kroner i fjor, er bare fire kvinner. Utstillingsaktuelle Ørnulf Opdahl er på andreplass med 6,4 millioner kroner i nettoinntekt.
Onsdag 6. november 2019
Jo Nesbø og Jørn Lier Horst tok store lønnshopp i fjor. Til sammen tjente de 64 millioner kroner. – Vinnerne tar det meste, sier forfatter Mikkel Bugge.
Tirsdag 5. november 2019
Medietilsynet gir Dagbladet Pluss stryk for innholdet, men tar ikke stilling til selskaps­konstruksjonen. – Kan åpne for liknende søknader, sier medieviter.
Mandag 4. november 2019
Historien om Henrik Ibsens uekte barn, som framsettes i Sverre Mørk­hagens nye bio­grafi, er ettergått av slektsgranskere. De konkluderer med at det ikke er hold i teorien.