Torsdag 27. mars 2008
- Var motvekt til rasismen
- Ver konkret, er Thomas Hylland Eriksens råd for å møta kritikarane av kulturrelativismen.

Kulturrelativisme er ein fruktbar forskingsmetode og ikkje ei moralsk norm, hevda sosialantropologen Berit Thorbjørnsrud i siste nummer av Samtiden og i Klassekampen på tysdag. Thorbjørnsrud definerer kulturrelativisme som ein forskingsmetode som går ut frå at alle kulturar opererer etter ein eigen logikk, og som søker å finna nett denne kulturelle logikken i ein gjeve kultur.


Thomas Hylland Eriksen, professor og forskingsleiar ved CULCOM, Kulturell kompleksitet i det nye Norge, er glad for Thorbjørnsruds artikkel. Han meiner den kjem i rett tid.


- For oss som ikkje er antropologar: Er kulturrelativismen den leiande antropologiske metoden, eller er den ein blant fleire konkurrerande metodar?


- Det er eit stort spørsmål. Kulturrelativisme kan jo bety ulike ting og mange antropologar vil nok finna kulturomgrepet like problematisk som relativismeomgrepet. Kulturomgrepet kan verka veldig deterministisk når ein skal skildra korleis folk er. Sjølv har eg teke til orde for ein individbasert relativisme. Folk er ulike, også innan ulike kulturar.


- I tillegg finst det ulike synspunkt innan faget. Mange er universialistar. Dei ser etter det som er likt på tvers av kulturar, og meiner det er kva vi bør fokusera på. Eg vil påstå at all god antropologi tar inn båe aspekt, for så å freista forklara kva det er som skil oss og kvifor, seier Hylland Eriksen.


Repetisjonsøving


Kulturrelativismen hadde sitt gjennombrot som forskingsmetode for omlag 100 år sidan med den tysk-amerikanske antropologen Franz Boas (1858-1942).


- Då Boas lanserte metoden, var det som ei motvekt mot den pseudovitskaplege rasismen i samtida. For 100 år sidan var det eit viktig og naudsynt korrektiv å påpeika at dei biologiske skilnadane mellom folk ikkje er tilstrekkelege for å forklara kvifor vi er ulike. Det er jo interessant at vi no får ei repetisjonsøving i Noreg med utspela til mellom andre Anfindsenbrørne om kor avgjerande viktig rase er.


- Men for å svara på det innleiande spørsmålet: Ja, kulturrelativisme er ein sentral antropologisk metode i den forstand at ein må forstå verda ut frå dei innfødde sitt perspektiv. Her er artikkelen til Berit Thorbjørnsrud klår og enkel. Den kunne gått rett inn i grunnfagspensum. Noko av dette er sjølvsagt. Det er langt frå så radikalt som mange kanskje trur. Berre for få år sidan var det langt større aksept for slike synspunkt i Noreg enn det er i dag. Slik sett er det viktig å minna om det Berit Thorbjørnsrud minner om.


Hylland Eriksen peiker også på liknande tankar innan filosofien og sosiologien:


- Den tyske filosofen Hans-Georg Gadamer utvikla ein hermeneutisk metode som tok til orde for ei «einskapsmaksimering» med teksten. Det vil seia at jamvel om ein til dømes les «Mein Kampf», så bør ein så langt som råd lesa teksten på sine eigne premiss for å forstå han. Elles overfører ein berre sine eigne «fordommar» til teksten. Sosiologen Max Weber var inne på det same i sine skrifter om verdifri forsking - som han meinte var umogleg. Det ein burde gjera, meinte han, var å freista skaffa seg eit bilete av eigne fordommar, slik at ein i alle fall hadde ein viss kontroll over den faktoren.


Forsking og politikk


- Same kva for framande ein forskar på, så blir det uinteressant og verdilaus forsking om ein set karakterar på forskingsobjekta. Det gjeld anten det er folk i høglandet på Ny-Guinea, muslimar på Tøyen - eller for den del bergensarar, som nyleg avlidne Marianne Gullestad nytta det antropologiske blikket på.


Thomas Hylland Eriksen seier han og Berit Thorbjørnsrud tenkjer svært likt om desse spørsmåla. Han har også stor forståing for alle dei forskarane som kjenner seg mistydd og misbrukt i offentleg debatt. Jamvel om han meiner det er viktig og rett av forskarar å delta i ordskifte.


- Ta eit tema som kvinneleg omskjering. Eg kjenner ingen som er for dette. Likevel er det slik at ein av dei fremste ekspertane på området, Aud Talle, blir tolka som ein omskjeringstilhengar gong på gong, fordi ho freistar å forstå kva dette betyr for dei kvinnene det gjeld. Det er semje om at omskjering er forkasteleg. Men forskaren tar omvegen om livsverda til dei det gjeld før ho gjer seg opp eit standpunkt om ei sak.


Men det finst også ein tradisjon for å nytta antropologien politisk. Thomas Hylland Eriksen skreiv for eit par år sida boka «Engaging Anthropology: The Case for a Public Presence», der han tok opp det politiske potensialet i antropologien. Han såg der på korleis faget har vorte nytta til å driva kritikk av eigne samfunn.


- Der gjorde eg ein freistnad på å rehabilitera Margaret Mead. Det ho sa var, kort sagt, at USA ville vinna mykje på ei meir liberal barneoppseding.


Men no er det eit faktum at kulturrelativisme fått ei tyding som eit moralsk normativt omgrep i politisk debatt. Og blir brukt som skjellsord der: all menneskeleg aktivitet har likt verde og fortener same respekt.


- Korleis skal ein forholda seg til det?


- Med å vera konkret. Når Ole Jørgen Anfindsen hevdar at rase er ei av dei viktigaste spørsmåla i vår tid, har eg fleire gongar freista spurt han kva dei konkrete implikasjonane av det er, utan å få svar.


- I staden for å fekta med slagord, må ein vera konkret og sjå på kva som faktisk verkar. Ta omskjeringsdebatten igjen. Alle er samde om at det er ein styggedom. Men korleis få ein slutt på det? Ved å vera nedlatande moraliserande, eller ved å samarbeida med dei det gjeld? Aud Talle skreiv ei heil bok, «Om kvinneleg omskjering», som eit tilsvar på ei åtak på henne i ein VG-leiar som Hanne Skartveit skreiv. I boka jamførte Talle omskjering med fotbinding i Kina. Det var jo også ei mishandling og eit uttrykk for menn sin freistnad på å kontrollere kvinner. Måten ein fekk slutt på fotbindinga på, var å overtyda respekterte kinesiske menn om at det var gale å binda føtene på dotrene deira.


- Det er ein omveg som tar tid, men det verkar. Det handlar jo også om å ta den andre og den andre si livsverd på alvor.


Dessutan er det ein menneskeleg vinst med den kulturrelativistiske metoden, meiner Thoms Hylland Eriksen. Den gjev eit utvida blikk på verda.


- Det er som å lesa ein roman. Det opnar seg nye verder.

Artikkelen er oppdatert: 22. oktober 2013 kl. 10.04
Torsdag 12. desember 2019
Bare tre av styre­lederne for 37 av de største kultur­institusjonene våre er hentet fra kultur­livet. – Problematisk tendens, mener regissør og utvalgsleder.
Onsdag 11. desember 2019
Gloria forlag sliter med å tjene penger etter skilsmissen fra Petter Stordalens forlagsfamilie. – Vi har vært uheldige, sier forlagssjef Anne Gaathaug.
Mandag 9. desember 2019
I dag blir det klart om Cissi Wallin hadde lov til å navngi sin påståtte overgriper til 30.000 følgere. Advokat Jon Wessel-Aas råder kvinner til å begrense hvor mange de betror seg til.
Lørdag 7. desember 2019
Kulturminister Trine Skei Grande (V) overlater ansvaret for mediepolitikken til et byråkratisk utvalg som ikke må stå til ansvar for velgerne, mener Arbeiderpartiets Trond Giske.
Fredag 6. desember 2019
Neste år kommer to bredt anlagte true crime-serier om skandinaviske båtkatastrofer. De pårørende ønsker dem velkommen.
Torsdag 5. desember 2019
Forfatter og tidligere politileder Hanne Kristin Roh­de mener Baneheia-podkasten til TV?2 aldri burde vært kringkastet.
Onsdag 4. desember 2019
Denne uka presenteres 40 skjønn­litterære debutanter på Litteratur­huset i Oslo. Åtte av dem har ikke fått en eneste anmeldelse i riks­avisene.
Tirsdag 3. desember 2019
SV anklager regjeringen for å ofre breddekultur og frivillighet når overskuddet fra Norsk Tipping blir fordelt. Nå krever partiet opprydding.
Mandag 2. desember 2019
Tradisjonell satire kjem til kort mot Jair Bolsonaro, meiner opposisjonell filmskapar.
Lørdag 30. november 2019
Kan endeløse Facebook-diskusjoner ødelegge for den offentlige samtalen om litteratur? Det frykter kritikerne Henning Hagerup og Bernhard Ellefsen.