Oktober-historia er fascinerande: Frå førsteutgjevinga i 1970 - «Enhetsfronten og Folkefrontens problemer» av Georgi Dimitrov - fram til 2000-talet med Anne B. Ragdes filmatiserte folkelesing «Berlinerpoplene», det internasjonale eventyret med Per Pettersons «Ut og stjæle hester» og fenomenet Karl Ove Knausgårds «Min kamp». På 40 år har Oktober forlag gått frå å vera ein detaljstyrt politisk reiskap for AKP (m-l) til å bli indrefileten av norsk skjønnlitterært forleggjari.

Ærleg og subjektiv

Forlagssjef Geir Berdahl kan kosta på seg å vera litt nonsjalant i jubileumsboka, som han rett nok har gjeve tittelen «40 års nervøsitet». Boka er ei subjektiv oppsummering både av forlaget si historie og maktkampane i norsk bokbransje. Ho er norsk politisk historie, litteraturhistorie og Berdahls personleg livshistorie, krydra med pikant «slarv» frå norsk kulturliv.

- Dette er ein freistnad på å fortelja det slik det eigentleg var. Slike forteljingar er det alt for få av i norsk sakprosa, seier forlagssjefen til Klassekampen.

«Partiets mann»

Geir Berdahl har ikkje vore med heile vegen. Han kom inn i Oktober sommaren 1979. Då var forlaget i ei alvorleg krise og Berdahl vart henta inn som ryddegut frå Tronsmo bokhandel. Han kom til eit forlag med om lag 20 tilsette. To store arbeidslag sat og omsette Lenin (tolv band) og Mao (fem band) til norsk. Samla gjeld var på nesten tre millionar. Omsetjinga i 1978 var på 4,3 millionar. Bøkene vart selde i eigne Oktober-bokhandlar og AKP (m-l) styrte utgjevingspolitikken på «imponerande» byråkratisk vis.

Lønsdirektiv slo fast at tariff var borgarleg og at overtid var politisk arbeid. Skriving var gratisarbeid og ml-forfattarane som publiserte på andre forlag måtte gje frå seg royalty til partiet. «Jon Michelets Fond» var ei mjølkeku (sjå intervju med Michelet på neste side). Handsaminga Dag Solstad fekk då han gav ut krigstrilogien på Oktober (og forfattarens brev-reaksjon på desse «gangstermetoder»), er verd ein eigen artikkel.

På Oktober vaks det fram ein sterk kritikk mot AKP-styringa, som innebar ekspansjon av den politiske litteraturen medan partiet (og marknaden for marxistiske klassikarar) fall i grus omkring dei.

- Du vart sett inn som AKPs mann, men det vart ikkje heilt som leiinga hadde tenkt?

- Eg såg straks at forlaget var for stort og at vi gav ut feil bøker. For å overleva måtte vi bli eit ordentleg forlag og gje forfattarane vanleg royalty.

Berdahl skriv i boka at han kviskra sin mangeårige samarbeidspartnar Knut Johansen i øyret: «Vi skal bli et tomannsforlag, og vi skal bli det beste skjønnlitterære forlaget i Norge.»

- Det var med meg som med Jon M., då han kom inn i Klassekampen: Vi kom inn som partiets menn, vi gjorde det einaste rette for drifta, men dette var noko anna enn kva partiet ville. Eg var ikkje mot AKP, men bindinga fungerte ikkje. Lausrivinga var også ei frigjering! Knut [Johansen] fekk krøllar, vi lo, festa og hadde det moro.

Fotballboka

Oktobers gradvise lausriving vart ikkje stogga. Fokuset skifta raskt til skjønnlitteratur.

I 1980 rauk dei politiske bøkene ut, Jon Michelet tok med seg dei «borgarlege» Thygesen-bøkene til Oktober. I september same år heldt Dag Solstad sitt vidgjetne Dokka-foredrag. Der kom oppgjeret med AKPs litterære syn. To år etter kom «Gymnaslærer Pedersens beretning om den store politiske vekkelsen som har hjemsøkt vårt land.»

Oktober var i realiteten eit sjølvstendig forlag då det vart AS i 1983. Ei viktig utgjeving for forlaget sin status i norsk bokbransje var Jon Michelet og Dag Solstads bok om Fotball VM i Spania i 1982.

Fri og på vippen

Som ny og opprørsk medlem i Forleggjarforeininga spela Oktober også ei rolle i maktkampen mellom dei store aktørane i norsk bokbransje på 1980- og 90-talet. Desse tiåra var prega av småforlaga sin opposisjon mot og seinare oppkjøp frå dei store, bokklubbeigande forlaga Aschehoug, Cappelen og Gyldendal. Bokklubbane var nøkkelen til å dominera bransjen.

- Du har også ei oppsiktsvekkjande historie om at Bokklubbene freista å snyta både dykk og Jon Michelet.

- Ja, dei hadde fått trykka 5000 eksemplar av «Orions belte» som ekstrabok. Jon oppdaga at boka framleis var vervepremie fleire år etter. Det kom fram at dei hadde trykt heile 47.000 eksemplar. Vi kravde vi sjølvsagt full royalty og lisens. Bokklubben gjekk med på det, under føresetnad av at vi heldt kjeft, elles ville det aldri koma ei Oktober-bok som hovudbok meir.

1983 starta Oktober saman med Pax sin eigen bokklubb Dagens Bok, leia av Ivar Tronsmo og Janneken Øverland. Første bok var Solstads «Forsøk på å beskrive det ugjennomtrengelige» Klubben hadde over 20.000 medlemmar då han var seld til Bokklubbene i 1990.

- Det ser ut til at du og Bjørn Smith-Simonsen i Pax handterte alt dette ganske eigenrådig...

- Ja, det var eit lurveleven. Forfattarane var forbanna på vegner av litteraturen. Bokklubb-forlaga syntes vi kravde for mykje, Pax-styret var sure og AKP var sure. Dei ville ha reine pengar for å berga Klassekampen og Pax og alt mogleg anna. Vi kravde i staden aksjar i Bokklubbene for å sikra oss mot av si sjølve vart selde. Det har alle tent på i ettertid. Også Klassekampen.

Året etter vart Oktober seld til William Nygaards Aschehoug. «Lurvelevenet» var ikkje mindre då. Geir Morks Gyldendal ville også kjøpa, men hadde strengare krav til overskot og overstyring.

- Det ser nesten ut til de sat i «vippeposisjon» i forlagsbransjen. Kor mykje har Oktober påverka maktbalansen i bokbransjen?

- Vi betydde noko for livet i bokbransjen. Det vart meir konkurranse. Om Gyldendal hadde vore meir kontante og kjøpt oss, kunne dei gjort rykket som ville gjort dei til Det nasjonale skjønnlitterære forlaget. Til slutt fall vi ned på at vi fekk større autonomi under det mindre strengt styrte Aschehoug, og at det var rett at Oktober gjekk dit, sidan Gyldendal hadde kjøpt Tiden.

Forfattarforlaget

Kjell Askildsen var den første til å gjera Oktober internasjonalt. 1980-talet var ein suksess. Forlaget gjekk med overskot, men dreiv på lånte pengar og utstrekt «vekselrytteri» for å betala forskot, kontingent i Forleggjarforeininga også vidare. Med ei omsetjing på 4,5 millionar, betalte forlaget opp mot 600.000 i renter.

- Var forfattarane og dei tilsette klar over kor strekt økonomien var før salet?

- Det vil nok koma litt overraskande på ein del når dei les denne boka, ja. Vi hadde det fint som småforlag, men vi gjorde det rette. Vi kom inn i pengebingen, og vi har oppført oss ordentleg der. Forlaget måtte ha større tryggleik for forfattarane. Vår viktigaste kapital.

Utover 1990-talet vart Oktober fornya med ein ung generasjon forfattarar. «Mytteriet» i Tiden, og redaktør Geir Gulliksens overgang til Oktober var avgjerande.

- Du er aldri i tvil om at forfattarane og forfattarane sine vilkår er det viktigaste.

- I bransjen har Oktober vore med å visa kva skjønnlitteraturen betyr, ikkje økonomisk, men for «merkevara» litteratur. Forfattarane er grunnmuren. Det er også nesten rørande kor mykje vi har saman, også privat etter så mange år. Jon [Michelet], Dag [Solstad] og Edvard [Hoem] har vore veldig viktige - men mange andre også, sjølvsagt.

- Du hevdar at det er krisene som har drive Oktober framover. Kva no, når de er ein suksess innanfor trygge rammer. Korleis står det til med nervøsiteten?

- Skjønnlitterær forlagsverksemd rører ved noko irrasjonelt. Ein veit aldri heilt kva som fungerar og ikkje. Krisa lurer alltid rundt neste sving. No utgjer e-bøkene ei ny utfordring, men det trur eg drygar lengre enn mange vil ha det til.

- Kva skal til for å driva Oktober?

- Evna til å halda ut! Tora ta risiko og la det stå til. Det har vi kanskje frå ml-tida. Overmotet til berre å bestemma seg for ting og gjennomføra dei.