Klassekampen.no
Egenmelding:

Siste kulturoppleving: Møtet 8. mai med Lunner historielag i parken «Dette er et fint sted».

Les dagleg: Aftenposten, Klassekampen, steigan.no og bøker av alle slag.

Politisk einskildsak: Krigsfaren.

Trur på: Folk.

Forbilde: Ingen eller mange.

Lydspor: Laurie Anderson.

Det verste du veit: Det har eg ikkje tenkt på.

Det folk ikkje veit om deg: At eg er en svært god storviltjeger.

Vallegata er ei grøn lunge på ei luftig høgd midt Oslo. Her lyd trafikken fjern, og vi kan nyta den over­rumplande vårvarmen under dei kvitkledde kirsebærtrea til Victor Lind. Stammane som held oppe dei blømande bladkronene, har strekt og skrudd seg mot lyset sidan 1917. Alderen har gjeve dei enorme trea ein struktur som kunstnaren set pris på.

– Sjå kor vakre dei er. Det er godt å ha noko varig rundt seg.

Området heiter faktisk Lindern. Ikkje etter Victor Lind, som flytta hit på 1980-talet, men den ettertrakta stilla i grannelaget har aktivisten vore med å skapa. Han og kona Joron Pihl har aksjonert for at Vallegata skulle bli stengt for gjennomkøyring, og to år før dottera byrja på Ila skole, starta dei arbeidet for å få lysregulert krysset mellom Colletts gate og Geitmyrsveien, «der det alltid låg knuste billykter i vegbanen».

Det lokale engasjementet er illustrerande for Victor Linds systematiske arbeidsmetodar. Desse evnene kom til nytte då han og kameratane i det venstre­radikale pop-kunstkollektivet Gras organiserte kunstnarisk motstand mot Vietnamkrigen tidleg på 1970-talet. I Gras-gruppa drøfta dei også kva som måtte gjerast for å betra levekåra for kunstnarane, og Victor Lind vart leiar for den vellukka Kunstneraksjonen -74.

Fakta:
Victor Lind

Alder: 77 år.

Sivilstatus: Gift med Joron Pihl, professor i pedagogikk. To vaksne døtrer frå to ekteskap. Begge kunstnarar.

Bakgrunn: Kunstnar.

Aktuell med: Tildelt Rune Brynestads minnestipend. Noregs mest høgthengande stipend for kunstnarar. Det blir delt ut av Norske Billedkunstnere.

– Dei danske kollegaane våre agerte stikk motsett av oss. Medan vi søkte og fekk støtte frå fagorganiserte, var danskane så arrogante at slaktarsveinane vedtok ei fråsegn om at kunstnarar ikkje måtte få stipend!

Når den no 77-årige Victor Lind nettopp har blitt heidra med Rune Brynestads minnestipend på 400.000 kroner, er prisen også ei stadfesting av dei alliansane norske kunstnarar greidde å byggja i samfunnet rundt seg. Victor Lind kunne ha døst i fuglesongen under kirsebærtrea, men han er like vaken som nokon gong. Han har merksemda vendt mot eit heilt anna naturmøte, frå tyske Schwarzwald 24. juli 1967.

Denne sommardagen for over 50 år sidan tok diktaren Paul Celan turen frå Paris, for å vitja filosofen Martin Heidegger i skrivehytta hans – Todtnauberg. Victor Lind får ikkje møtet ut av tankane. For Celan var Holocaust-overlevande, medan Heidegger jubla over Hitlers maktovertaking. Korleis kan det ha seg at Celan likevel fann noko i Heideggers filosofi?

Victor Lind har laga eit kunstverk av møtet, slik han plar gjera med spørsmål han søker svar på.

– Med diktsamlinga «Sanden fra urnene» motprova Celan påstanden, om at det ikkje var råd å skriva dikt på tysk etter Holocaust. Celans inderlege rop frå massegravene har vore med meg sidan eg las dei første omsetjingane til Øyvind Berg. Heidegger meiner eg er noko av rota til det vonde. Han som ville «føra føraren» og meinte at jødane – altså Celan – ikkje kunne døy, fordi dei aldri hadde levd. Korleis kunne desse to lesa og drøfta kvarandre sine arbeide og vitja kvarandre fleire gongar? Og kva gjer det med meg at Celan fann noko i Heideggers filosofi?

Martin Heideggers militante antimodernitet, nazisme og antisemittisme er velkjent. Med utgjevinga av dei «svarte hefta» hans har det også vorte vanskeleg for dei som har ønska å skilja mellom Heideggers politiske ideologi og filosofi.

Paul Celan var av jødisk-rumensk opphav, fødd i Cernivci i det som no er Ukraina – områda der Det tredje rikets «kjempande forvaltning» skapte seg karrierar i frontkjemparar for Holocaust. I 1942 vart Celan deportert og sett i arbeidsleir. Foreldra døydde i konsentrasjonsleirar.

Same år som Celan vart deportert, unngjekk toåringen Victor Lind med naud og neppe jødedeportasjonane frå Oslo. Det utgangspunktet for livet har med åra vorte eit stadig klårare omdreiingspunkt for Victor Linds kunst.

– Foreldra mine kom til Noreg frå USA i 1934. Verda var i opprør, og dei trudde vel at denne kroken var trygg.

Carl Victor Lind hadde utvandra frå Horten til New York i 1927.

– Han var kunstnar. Mykje meir evnerik enn meg, på det viset at han hadde det i handa. Han fekk teikneoppdrag for store, amerikanske aviser, heilt til krakket i 1929 endra alt.

Då hadde Carl Victor alt møtt den ikkjetruande, jødiske Lilya Slotnikoff.

– Det gjekk som det gjerne går. Dei hadde to døtrer då dei reiste til Noreg. Sidan kom det to søner.

Paret slo seg etter kvart ned i Oslo, der Carl Victor kom i kontakt med kunstkjøparane i byen. Desse borgarlege kunstsamlarane drog paret med i Oxfordbevegelsen, ei sveipande rørsle for kristen, moralsk opprusting som sonen meiner hadde sterk negativ effekt på foreldra.

– Religiøsiteten deira var hemmande. Far torde aldri å bli den kunstnaren han kunne vorte. Eg kjende stort psykologisk ansvar for dei alt tidleg i ungdommen. Samstundes hadde dei berre trua. Det var jo det Marx meinte då han sa at religion er massane sitt opium. Det er noko folk søkjer når dei ikkje har anna.

Sjølv kan ikkje Victor Lind hugsa at korkje kveldsbøn eller bibellesing gjorde inntrykk på han. Derimot kjende han seg heime i tankeverda til ml-rørsla då ho dukka opp mot slutten av 1960-talet.

– Det er jo eg som er «jødebolsjeviken», seier han tørt galgenhumoristisk.

Lilya var audmjukt truande, men ho var òg meir jordnær og pågåande enn Carl Victor. Ho byrja å selja litt av grafikken hans, slik at dei skulle ha noko å leva av. Det var tronge kår, som det eufemistisk heiter. Då levde familien i Lunner på Hadeland, dit dei søkte under andre verdskrigen.

– Foreldra mine budde fleire stadar, men dei registrerte aldri flytting. Det var årsaka til at mor unngjekk å få ein «J» i passet og at ho og vi barna ikkje fanst i Statspolitiets alltid oppdaterte og detaljerte lister over jødar – med sivilstatusane, bustadane og yrkene deira.

Desse listene har Victor Lind gått nøye gjennom på Riksarkivet. Slik grov han også fram dei upubliserte delane av historia om Knut Rød – politiinspektøren som planla, gjennomførte arrestasjonen av og overleverte 532 norske jødar til Gestapo 26. november 1942. Dokumenta frå Riksarkivet og eit sjeldan foto av Rød var sentrale i verket «Er en monokrom grønn flate mere interessant enn en rød?» frå 1996. Her kom Victor Linds biografi, arkivgransking, politiske engasjement og popkunstbakgrunn saman.

– Postmodernismen vart ein nyfødsel for meg. Brått forstod eg at alle formspråk kan kombinerast, at det gjeld å skapa si eiga meining på tvers av uttrykk. Også verkstitlane er ein viktig del av meiningsutsegna.

To år etter det første Rød-verket prova Victor Lind krafta i den meiningsberande kollisjonen mellom tittel og tema i den levande installasjonen «I’ll Bring You Home». I 1942 vart Oslo-drosjane rekvirerte for å henta folk ut av sengene sine i mørke morgontimar. I 1998, 26. november klokka 04.30, attskapte Victor Lind den historiske hendinga med å stilla opp 100 drosjar langs Kirkeveien ved inngangen til Frognerparken, der aksjonen starta. Dei to verka er sentrale i syklusen «Conteporary Memory», som også var tittelen på den retrospektive utstillinga på Kunstnernes Hus i Oslo i 2012–13.

Victor Lind vart fødd på stupet av folkemordet. Han har gått inn i historia bak den landssvikfrikjende Knut Rød, og familien hans har fått antisemittiske trugsmål mot seg. Det er slikt som kunne drive mange inn i djup mistillit mot storsamfunnet og til å søka til samhald med «stammen», den jødiske minoriteten.

– Ikkje dei som viftar med israelske flagg! kontrar flaggskeptikaren Victor Lind, som om det er fullgodt svar.

– Eg støtta Israel heilt til førstegongstenesta på Steinkjersannan. Då fann eg saman med den einaste andre i troppen som hadde rusta seg til verneplikta med ein koffert full av bøker. Han orienterte meg om historia til palestinarane, og eg innsåg at eg stod på feil side.

I staden for å dra seg tilbake, har Victor Lind vore konfronterande, stundom sint. «Do You Remember Me?» er den utfordrande verkstittelen, der vi ser eit foto av kunstnaren sjølv som toåring sett opp mot ein statspolitimann sett gjennom eit kikkertsikte.

Innimellom har den sinte Victor Lind lurt på kvifor Paul Celan ikkje hadde med ein grovkalibra pistol til Schwarzwald.

Men i den store kunstforteljinga hans om minne og ansvar finst det også ein motfigur til Knut Rød. Det er Rolf A. Syversen, mannen som saman med Reidar Larsen, Gerd og Alf T. Pettersen organiserte Carl Fredriksens Transport. Dei berga over 1000 forfølgde, halvparten jødar, frå basen sin i Syversens gartneri ved Carl Berners Plass i Oslo. I 2013 gjorde Victor Lind saman med Snøhetta arkitektkontor ferdig minneparken «Dette er et fint sted» på tomta til gartneriet i Hekkveien. Denne veka, på frigjeringsdagen 8. mai, kunne Victor Lind visa fram parken for historielaget i Lunner, bygda familien Lind sjølv søkte tilflukt i.

– Det var spesielt både for meg og dei. Mange av dei kjente garden der eg vaks opp, Haga.

For Victor Lind er samtalen med publikum «svært viktig». Han har nokre reglar for arbeidet sitt.

– Først må du gløyma «kunsten», elles lagar du berre noko som liknar kunst. Så må du finna ut av noko du lurar på, og så må du visa fram for andre noko du anten misliker – slik som drosjane langs Frognerparken – eller noko du liker – slik som parken «Dette er et fint sted».

Verkssyklusen «Conteporary Memory» stiller spørsmål ved norsk historieskriving, men òg ved vårt personlege samfunnsansvar til alle tider. Ville vi ha tatt risikoen gartnaren tok, eller ville vi ha tatt drosjeoppdraget den novembernatta, om vi vart bedne? Ville vi ha spurt oss sjølve kva handlingane våre innebar, kva konsekvensane ville bli? Det er slike spørsmål Victor Lind held fram med å stilla.

No gjeld spørsmålet kva som fekk studentar og intellektuelle til å lytta til Martin Heidegger etter 1945: Høyrde dei ikkje kva han sa? Forstod dei ikkje orda? Og kva konsekvensar fekk det at dei lytta? Det som gjer det ekstra viktig å spørja, er at spørsmåla denne gongen kjem i retur til Victor Lind, via Paul Celan.

I det enno upubliserte video-triptikonet «Hva betyr det at Martin Heidegger er vestens største tenker i det 20. århundre?» har Victor Lind lånt si eiga røyst til både nazisten og filosofen og til poeten og holocaustoverlevaren. Dei talar frå motsette hald mot kvart sitt øyre på tilhøyraren. I den tredje og midtre videostraumen ser vi den folkloristisk kledde Heidegger med vassbøtta si, ståande ved stjerneterningen som markerer vasskjelda ved skrivestova hans. Det heile er så metta av symbolikk at bilda er nære ved å sprenga.

– Ja, det er jo ikkje akkurat slik at eg treng å finna på noko sjølv, seier Victor Lind lakonisk.

Paul Celan kom uvæpna til Schwarzwald. Han drakk vatn og skreiv seg inn i gjesteboka, der han kunne lesa kven andre som hadde vore der etter 1933, før poeten tok ein biltur med tenkjaren. Det finst ikkje referat frå køyreturen, men Celan skreiv seinare det lågmælte diktet «Todtnauberg», som kan vitna om vonbrot for ikkje å ha vorte møtt med ettertankens ord og anger.

I Øyvind Bergs attdikting heiter det blant anna:

… drikke fra brønnen med

stjerneterningen,

i

hytta,

den boka

– hvilke navn opptok den

før mitt? -,

den inn i boka

skrevne linjen om

et håp, i dag,

om en tenkendes

kommende

ord

i hjertet, …

Diktet har fest seg i Victor Lind. Det er godt kirsebærtrea utanfor heime­atelieret står der til lindring. På 1980-talet, då det originale huset som han og Joron Pihl fekk bygd i hagen til foreldra hennar var nytt, då måla Victor Lind dei blømande kirsebærtrea. Oljemåleri som viser at han kunne ha levd godt som kolorist – om han hadde villa. Men han hevdar at dei livsglade bilda gjorde han deprimert.

– Det er sant. Dette huset, denne staden og desse trea har gjeve meg høg livskvalitet, men ein kan ikkje sitja i hagen for lenge. Det er for mykje i verda som trengjer seg på, som ein må ta tak i, prøva å forstå, freista å sirkla inn. Eg kan ikkje breia meg ut på nye felt lenger, men eg kan gå i djupna.

Victor Lind hevdar det er slik graving som gjer det verd å driva med «det eg gjer», som han seier. Elles kunne han «like godt vore aksjemeklar».

– Eg har alltid meint at fascismen er noko borgarskapen tyr til når kapitalismen kjem i krise, men denne analysen er ikkje nok. Ikkje for meg og ikkje i dag, når folk igjen har byrja å sverja til viftande flagg både i Europa og USA. Difor kjem eg tilbake til Schwarzwald, til møtet mellom Celan og Heidegger som drikk av den same kjelda.

guri.kulaas@klassekampen.no

tomhenningb@klassekampen.no

Artikkelen er oppdatert: 15. mai 2018 kl. 10.21

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk