Klassekampen.no
Lørdag 5. mai 2018
God litteratur kan vera dårleg historie.
Ibsen og Bjørnson
SJØLVSIKKER: Bjørnsons fiskarjente kunne ta vare på seg sjølv.

I «Amtmandens Døttre» frå midt på 1850-talet samanfattar Camilla Collett den allmenne kvinnelagnaden med at «vor Bestemmelse er at giftes, ikke at blive lykkelige». Tjuefem år seinare, i Henrik Ibsens «Et dukkehjem», tek Nora sjansen på å bryta ut or ekteskapet. Tida arbeider for kvinnene, kan det sjå ut som.

Men det kan ha vore større skilnad både mellom samfunnsklassane og landsdelane enn ein har vore merksam på. Rettsdokument frå første halvdel av attenhundretalet viser at bondekvinner i Rogaland tok ut skilsmisse på same vilkår som heltinnene i dei islandske ættesogene, med full økonomisk kompensasjon. Og ved utanomekteskaplege fødslar fekk barnefedrane hardare straff enn mødrene, stikk i strid med det me alltid har høyrt.

Det inntrykket me har av denne perioden, kjem for det meste frå romanar og skodespel frå den litterære gullalderen. Det som er godt skrive, har automatisk fått status som pålitelege historiske kjelder. Likevel er det ikkje sikkert at forfattarane kjenner sin eigen kultur så godt som ettertida har rekna med. Verken Arne Garborg eller Alexander Kielland, to rogalandsforfattarar som begge var fødde kring 1850 og som begge skreiv om kvinneundertrykking, lèt til å vita noko om sjølvråderetten til bondekvinnene før om åra.

I «Peer Gynt», det storslegne dramaet som Henrik Ibsen gav ut i 1867, er kvinnerollene komponerte ut frå behova til den mannlege hovudpersonen: ei mor, fem–seks horer og eit sjølvutslettande idealvesen som ventar på han i vinter og vår. Omtrent samtidig sette den alltid travelt opptekne Bjørnstjerne Bjørnson seg ned og skreiv «Fiskerjenten», ein roman som opnar aldeles strålande, men stagnerer midtvegs og fullfører med eit naudskrik. Som estetisk objekt er han mislukka. Som attenhundretalsforteljing er han ein sensasjon.

«Fiskerjenten» går føre seg i ein kystby der dei fleste næringsdrivande er kvinner, og ei ugift mor sørgjer for lov og orden. Dotter hennar, femtenåringen Petra, får likevel mobben på nakken når ho av vanvare forlovar seg med tre menn på ein gong. Mora sender henne bort med eit skip, i full tillit til at ho kan ta vare på seg sjølv. Og det kan Petra.

Allereie i 1862, i det historiske skodespelet «Sigurd Slembe», hadde Bjørnson sloppe til ei ung jente som eig seg sjølv fullt ut. Det er ei «finnepike» som lever ute på vidda med reinsdyr og hundar. Helten er forelska i henne og synest at det er naturleg at ho gjev opp det interessante yrket og den frie livsstilen for hans skuld: «Hvis du elsket en mann, forlot du ikke så alt for å følge ham?»

Ho svarer at det ville ho gjera så sant han òg elska henne. Gjorde han ikkje det, ville ho lata han fara. «Men så ble du ulykkelig», protesterer Sigurd, og finnejenta vedgår at det blir ho nok. Men det vil snart gå over. Nye ting vil skje. Til sommaren vil han vera gløymd.

Slike jenter kunne ikkje Ibsen tenkja seg. Og fordi han var ein større forfattar, er det hans versjon me har blitt sitjande med.

s.skjold@online.no

Ikkje søtt, ikkje surt, ikkje bittert – men salt. Solveig Aareskjold skriv om det ho sjølv vil i Klassekampen kvar laurdag.

«Det vil snart gå over. Til sommaren vil han vera gløymd»

Artikkelen er oppdatert: 15. mai 2018 kl. 12.57

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk