Klassekampen.no
Lørdag 14. april 2018
MYTISK? Kva seier det fantastiske, burleske, valdelege og vitalistiske i litteraturen om livet på bygda i vår tid? Bilde frå Herdalssætra, øvst i Norddal eller Dalsbygda, ei bygd i Norddal kommune i Møre og Romsdal. FOTO: HENNY STOKSETH/WIKICOMMONS
Bygdeliv: Realismen slår sprekkar i den litterære skildringa av bygda. Er det vitalismen som vender tilbake? Blir vi heim­søkte av ideologiske spøkelse?
Ville tilstandar i ­undergangslandet

– Du er oppvaksen på bygda, er du ikkje? Då eg nyleg fekk dette spørs­målet, vart eg plutseleg usikker på svaret. Rett nok vaks eg opp på Godøy, ei øy der mange av dei cirka 1000 innbyggjarane har inntektene sine frå fiskeri og sjøfart. Eg og venene mine hadde kaninar som vi tigga høy til på gardsbruka utanfor byggefeltet, og vi tok ofte hunden med på fjellet, der vi møtte både sau og hjort. Men etter at eg nyleg såg nærmare på korleis bygda blir framstilt i norsk samtidslitteratur, vart eg brått i tvil om heimstaden min var landleg nok. Sjølv om vi øybuarar måtte ta ferja til Ålesund for å shoppe, hugsa eg det som at eg vaks opp i moderniteten – og det er liksom ikkje slik bygda er i litteraturen.

I norsk litteratur har livet på bondegarden stått som det fremste uttrykket for vår nasjonale identitet, frå klassikarar av Bjørnstjerne Bjørnson, Arne Garborg, Olav Duun, Sigrid Undset, Tarjei Vesaas og Olav H. Hauge til Anne Karin Elstad, Herbjørg Wassmo og Roy Jacobsen. Det norskaste av alt er jo livet på landet – spesielt slik det var i gamle dagar! Men det er i samtidsskildringane ein ser korleis blikket på bygda endrar karakter i takt med samfunnsutviklinga. Til dømes kan ein vel neppe seie at framstillinga av bygdeliv hos Hans Herbjørnsrud, Thure Erik Lund og Jon Fosse er direkte nasjonsbyggjande. Sams for desse er også at dei sprengjer bygdeliv både som tema og psykologisk realisme, den konkrete staden fungerer snarare som utskytingsrampe for overskridande, ­intellektuelle prosjekt.

Om det er Herbjørnsrud, Lund og Fosse som har slått an tonen, er det ikkje så rart at bygdeliv i nyare litteratur har blitt noko anna og meir enn fråvær av høghus og travle gater. I staden får ein inntrykk av byda som ein stad der folk skular taust på kvarandre medan dei ruger på mørke løyndomar. Sterke kjensler manifesterer seg symbolsk gjennom møte med ville dyr og uvêr som veltar tre og utløyser flaum og steinras. Naboen kan plutseleg vise seg å eigentleg vere eit halvsøsken, og geværet er alltid innan rekkjevidde.

Slik er det i alle fall i Birger Emanuelsen roman «Fra jorden roper blodet» (2014) og Rikard Ingdals «Hogst» (2016). Begge bøkene er fullasta av symbolsk dramatikk: Emanuelsen med referansar til bibelhistoria om Kain og Abel og mytologiske stamfedrar som var spelemenn og drapsmenn – altså ikkje heilt ulikt inntrykket av slektshistoria Fosse teiknar opp i «Andvake»-trilogien. Ingdal skildrar ein barndom i angst for kva som skjuler seg i Likskogen, kor det har budd ein slags trollkar som det viser seg har spreidd genane sine både og her og der. Også Ida Hegazi Høyers roman «Under verden» (2012) skildrar møtet mellom bygda og ei ung, tilflytta kvinne som konfrontasjonar mellom natur og kultur, det kjende og det framande, det tamme og det ville. At villdyret vaknar i kvinna sjølv, må ein vel kunne seie når ein dag sluttar slik: «Og så vasker jeg meg for blod. Og for sæd. Og for jord. Og for innbilt anger.» I alle tre romanane er heimen i bygda ein stad for møte med «das Unheimliche» – altså det Sigmund Freud kallar det nifse som oppstår når noko kjent og trygt forandrar seg eller viser seg å vere noko anna enn ein har trudd.

Kva er det som gjer at unge forfattarar skildrar bygda slik? For sjølv om folkestraumen går frå grisgrendte til tettbygde strok i Norge som i resten av verda, er forskjellane mellom urban og rural livsstil truleg mindre enn før. Overalt sit folk med mobilen i handa eller pc-en i fanget. Til dømes kunne Carl Frode Tillers «Begynnelser» (2017) ha gått føre seg nær sagt kor som helst i landet. Hovudpersonen er ein naturvernkonsulent som både sit på kontor og er ute i marka, som køyrer ungar til sportsarrangement og reiser på konferansar på hotell. At vi reiser mykje, er også sams for bygde- og byfolk, og i mykje aktuell litteratur går då også handlinga føre seg i både bygd og by, inn- og utland.

Dermed må eg innrømme at den innleiande karakter­istikken min av bygdelitteraturen berre viser éin del av biletet; vanleg, moderne liv utanfor byane finst også i skjønnlitteraturen. Det gjeld ofte barndomsskildringar, som til dømes Karl Ove Knausgårds «Min kamp 3» (2009) eller Frederik Svindlands «Pelargonia» (2016). Andre døme på nøktern bygderealisme er «Bli hvis du kan»-trilogien (2010–2013) av Helga Flatland og Jan Kristoffer Dales «Arbeids­never» (2016). Men stemninga i Dales noveller minner oss om at det blir stadig tommare i distrikta. Det kan vere vanskeleg å finne arbeid, kommunar blir slått saman og lokale sjukehus og nærskular lagt ned.

Kanskje er det slik at når folk flyttar ut, rykkjer dei litterære spøkelsa inn? Det er nemleg fleire som ikkje berre sprengjer realismen i bygdeskildringa, men går langt i å gjere landsbygda til motsatsen til det moderne, urbane informasjonssamfunnet. Gitt at uroa over klimaendringane er aukande, skulle ein tru at vi ville få fleire økodystopiar, men meir iaugefallande er fantastiske og humoristiske verk med vitalistiske impulsar og politisk tendens.

Når nordmenn i både bygd og by lever sine liv via internett, forsvinn stadig meir av det tradisjonelle bygdelivet der menn og kvinner hadde sine klart definerte, komplementære roller gjennom fysisk arbeid. I romanen «Frægd» (2008) av Lars Ove Seljestad kan ein ane ein viss ambivalens til at spesifikt maskuline verdiar som fysisk styrke og æres­kultur har blitt så grundig nedvurdert. Tittelen betyr «slekt» og skjuler ein burlesk komedie om familieliv på ein eplegard i Hardanger som er dominert av mannsideal og æresomgrep frå vikingtida. Det er verkeleg eit karikert patriarkat som veks fram når den ti år gamle hovudpersonen berre i løpet av dei første sidene har stukke ut auget på ein kamerat, drepe ein mann og blitt valdteken av ein galte. Trass humoren er det som om det likevel er ein nostalgi i framstillinga, kanskje også ei idealisering av det norrøne som vi vanlegvis tillegg det ytre høgre. Eller er det snarare eit vitalistisk opprør mot ein livsstil som har fjerna seg frå det kroppslege og instinktive?

Ifølgje Eirik Vassenden, professor i allmenn litteraturvitskap i Bergen, er vitalismen kjenneteikna av «tendensen til å dyrke kraft og vitalitet, oftest med utgangspunkt i livet slik det viser seg i og gjennom naturen». I «Norsk vitalisme. Litteratur, ideologi og livsdyrking 1890–1940» (2012) skriv han vidare at vitalismen «setter instinkter, intuisjon og det irrasjonelle fremfor rasjonell tanke og sosiale kontrakter». I vitalistisk litteratur fungerer også den ekstreme situasjonen som ei utreinsking av det stivna og oversiviliserte og gjenopprettar ny kontakt med livet. Kan eit slik vitalistisk opprør vere ideologisk nøytralt, eller har det ein reaksjonær tendens i seg?

Spørsmålet blir endå sterkare aktualisert av romanen «Tellemarck» (2015) av Morten Øen. Det er ein slags westernpastisj der hesten er bytt ut med snøscooter, indianarane med bygdefolk i indre Vest-Telemark og cowboyen med ein forfylla, desillusjonert altmogelegmann av ein forfattar. Stavemåten i tittelen er henta frå eit gamalt nederlandsk kart, der Telemark er ein blank flekk fordi kartmakarane aldri våga seg dit. Etter at sprenginga av det lokale kraftverket har skapt ei flodbølgje, endar hovud­personen på vill flukt innover fjellvidda, der han kjem i skotveksling med namngjevne norske forfattarar og finn alternative samfunn. Kata­strofen har ingenting med klimaproblematikk å gjere, derimot kan ein kanskje snakke om kulturdystopi: Romanen er prega av sterk skepsis til det etablerte kulturlivet, slik at eit midlertidig sivilisasjonssamanbrot blir ei real reinsking av lufta.

Øen legg seg langt ut til høgre i det ideologiske landskapet, mellom anna når han lèt ein av romankarakterane framføre eit forsvar for Vidkun Quisling som ein velmeinande, men akk så misforstått statsmann. Det er også verdt å merke seg at måten kvinner og kjønns­roller blir framstilte på i både Seljestads «Frægd» og i Øens «Tellemarck», ikkje akkurat gir inntrykk av eit positivt syn på dagens likestillings­ideal.

I Erlend Nødtvedts on the road-komedie «Vestlandet» (2017) er det igjen ein landsdel som stig fram som eit mystisk og farleg landskap; på dette Vestlandet kan ein ikkje ta det for gitt at ein kjem ut av den same tunnelen som ein køyrde inn i! Ei vill bilferd med den stolne hovudskallen til opprøraren Anders Lysne endar i kunstopplevingar som inspirerer ekstatiske fantasiar og ein dionysisk marknadsfest med ville kampscener. Miljøperspektivet er ein del av premissane som set stemninga i romanen, spesielt gjennom samtale om dei enorme nedbørsmengdene og korleis det aukar faren for steinras. Men den store fienden er «vinkelhjernene» frå Austlandet, altså byråkratar og sentralmakt. Dermed blir naturkatastrofen som endar både romanen og liva til hovudpersonane, mykje meir enn eit memento om klimaendringar.

Nødtvedts roman plasserer seg ein stad mot venstre på den politiske aksen, både ved å bruke termen «Høgre-folk» i nedsetjande tyding og ved å la hovudpersonane omtale «et sosialistisk kooperativ av samarbeidende vestlandske bygdelag» som eit mål å strekkje seg etter. Men både Øen og Nødtvedt omfamnar den vitale villskapen som valdelege sabotasjar og ekstremvêr skaper. Så trass høgre–venstremarkørar i tekstane er anarkismen kanskje vel så relevant for å skjøne denne sams motviljen mot det gjennomregulerte samfunnet? Samtidig er den tilbakeskodande rørsla tydeleg; utopien ligg ikkje lenger i det nye, men i det gamle. Som Nødtvedt formulerer det: «Men utopiske bevegelser er det eneste å satse på framover. (…) All rassikring må opphøre. Død over Hordfast! Stopp alt Oslo-Norge tror er framskritt, men som egentlig er ­forflatning og verdens­fornektelse. Er det så vanskelig å forstå at veier skal være smale og ferger skal ha kiosker?»

Det er tankevekkjande at verk i samtidslitteraturen gir så klare assosiasjonar til ­vitalismen som stod sterkt for hundre år sidan, med alt som då braut laus. Men seier innslaga av det fantastiske, burleske, valdelege og vitalistiske faktisk noko om livet på bygda i vår tid? Sjølv om ulvedebatten av og til kan få ein til å lure, er nok det Bygde-Norge vi møter i bøker som dette, først og fremst uttrykk for kjensler knytt til den politiske utviklinga. Både humoren og realismebrota verkar som ein vitalistisk motreaksjon mot dystre utsikter – eit forsvar mot frykta for at sivilisasjonen slik vi kjenner han, er i ferd med å forsvinne.

Det betyr ikkje at ideo­logiane heimsøkjer bygda – for dei har aldri vore daude. Men ei real vitalisering av norsk, politisk litteratur kan vi godt snakke om! Vi treng realistiske skildringar som Jan Kristoffer Dales ­«Arbeidsnever», som viser korleis den politiske ­utviklinga påverkar folk i utkantstrok, men at bygda i tillegg blir del av kulturelle og politiske opprør av meir symbolsk og overskridande karakter, viser berre at litterært samfunnsenga­sjement kan ta mange former.

bokmagasinet@klassekampen.no

Ein lengre versjon av denne teksten står i tidsskriftet Samtiden nr. 1, 2018.

Artikkelen er oppdatert: 19. april 2018 kl. 10.04

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk