Klassekampen.no
Fredag 13. april 2018
STREIK: Det var mange streikar i tekstilindustrien i USA tidleg på 1900-talet. Her frå New York, cirka 1913. FOTO: GLASSHOUSE IMAGES
Arbeidsliv
Arbeidaren sitt beste våpen
KAMPSAK: Bladet The Masses trykte i 1912 denne støtten til streikende tekstilarbeidere i Lawrence i Massachusetts. KILDE: WIKIMEDIA COMMONS
Livet

Vi tar for oss moderne fenomener, historie og vitenskap.

I USA er talet på streikar på ein «all time low» Er streikens dagar talte?

Det gamle Leninverftet i den polske hamnebyen Gdansk – staden der den første uavhengige fagrørsla i austblokka vart danna i 1980 – huser i dag eit imponerande museum. Solidaritetsmuseet har fått namnet etter rørsla som fagforeiningsleiar og fredsprisvinnar Lech Walesa starta her.

Legg du ein ettermiddag hit, er det første som møter deg minnemonumentet over dei 80 arbeidarane som vart drepne av politiet under ein blodig streik i 1970. Deretter kan du traske rundt mellom dei fysiske spora av verftskvardagen og opp­røret: stemplingsuret, hjelmane, kjeledressane, dei illegale publikasjonane, politiskjolda. Sjølve museumsbygget skal minne om synet av eit skip under konstruksjon, med høge vegger og golv av stål og betong.

Museet fortel om meir enn solidaritetsrørsla. Mellom stålveggane finst også utstillingar om Martin Luther King og den amerikanske borgarrettsrørsla, og andre fridomskampar. Slik blir fagorganiseringa og streiken sett inn i ein større samanheng – ikkje berre som kamp for brød og ei løn å leve av, men som ein kamp for fridom, menneskerettar og råderett over eige liv.

Færre streikar i USA

Det er vår og streiketid: Frankrike er prega av kaos på jernbaner og flyplassar fordi arbeidsfolk streikar i protest mot president Emmanuel Macron sine reformer av transport- sektoren. I Oklahoma i USA står klasserom tomme fordi lærarar streikar for høgare løner. Her heime slapp vi nettopp unna ein storstreik, då partane i arbeidslivet endeleg kom til semje på søndag.

«Er tida over for dei store konfliktane?» var spørsmålet Kristine Nergaard i forskingsstiftinga Fafo fekk av NRK då det vart klart at streiken var avblåst. Sagt med andre ord: Høyrer streiken heime på museum, som i Gdansk?

«Eigentleg ikkje», svarte Nergaard og minna om dei mange streikane i kommunal sektor dei siste åra – i 2008, 2010, 2012 og 2014.

Rettar vi blikket over Atlanteren, ser ting annleis ut. I februar kom det amerikanske arbeidsdepartementet med nye tal som syner at streikestatistikken i USA er på ein såkalla all time low. Berre sju store streikar vart gjennomført i fjor. Lågpunktet var i 2009, under finanskrisa. Då var det berre fem streikar i landet, samstundes som arbeidsløysa var på rundt ti prosent. I dag har den gjennomsnittlege arbeidsløysa blant amerikanarar falle til 4,3 prosent.

Til samanlikning var det mellom 1947 og 1979 gjennomsnittleg 303 store streikar – som involverte meir enn 1000 arbeidsfolk – i året. Talet på tapte, amerikanske, arbeidsdagar som følgje av streik har også falt dramatisk i seinare tid.

Streik som muskel

Det unge, sosialistiske tidsskriftet Jacobin meiner desse tala viser at den amerikanske arbeidarrørsla er i ferd med å tape sitt viktigaste våpen, og skuldar stagnerande løner, jobb­uvisse og velferdsgode som forsvinn. Dei siterer den amerikanske fag­foreiningslegenda Jerry Brow, som seier at streike­våpenet er som ein muskel: «Dersom arbeidsfolk ikkje trimmar han jamleg, vil den for­vitre.»

Og den har forvitra, konkluderer Jacobin: Særleg private arbeids­gjevarar har ingen grunn til å frykte streik i dagens USA. Dei fleste streikar skjer i offentleg sektor.

Streik som symbol

I går trykte Klassekampen ein artikkel om danske Nicklas Freisleben Lund, som forskar på streiken som litteraturhistorisk motiv ved Københavns Universitet. Han har blant anna sett på Émile Zolas «Germinal» – det gamle romerske ordet på april månad – frå 1885. I romanen får vi følgje gruvearbeidarar sin kamp for rettar og levelege arbeidsvilkår i 1860-åras Frankrike. Både hos Zola og i verda elles handlar streiken om meir enn økonomi, seier Lund. Streiken som symbol er like viktig som einskilde kampsaker som løn, privatisering eller pensjon.

Streiken har historisk fungert som ei avvising av det kapitalistiske samfunnets makthierarki, forklarer han: I streiken blir arbeidsgjevaren sin autoritet suspendert, idet arbeidaren stig ut av sin underdanige posisjon. Han understrekar inn­trykket ein får av å vandre rundt i Solidaritetsmuseet i Gdansk: Streiken er i seg sjølv eit symbol på kravet om likskap og medråderett.

Ikkje færre, men verre streikar

Trass i at streikevåpenet framleis lever i beste velgåande her heime i Noreg, ser vi at organisasjonsgraden i privat sektor går ned også her. Ifølgje Fafo har den totale organisasjonsgraden gått ned frå 52 prosent i 2001 til 49 prosent i 2016. På byrjinga av 1990-talet var organisasjonsgraden 57 prosent. Det er i privat sektor organisasjonsgraden fell mest. I offentleg sektor har den vore stabil. Også i Noreg dreier fallet seg om strukturendringar i arbeidslivet, fortel forskar Kristine Nergaard i Fafo over telefonen. Det er blitt færre store industriarbeidsplassar. I bygge­bransjen er tilhøva prega av stor bruk av bemanningsbyrå og utanlandsk arbeidskraft.

Nergaard vil ikkje spekulere i om lågare organisasjonsgrad vil føre til færre streikar i framtida. Men ho trur det kan gjere noko med kva type streikar vi får sjå.

– Dei fleste streikar i Norge er knytt til lønsdanning. I Frankrike, der organisasjonsgraden er låg, er det litt meir sånn «vi er sinte, lat oss ta til gatene». Eit poeng med fag­organisering er å presse arbeidsgjevar til å gjere ting ho eller han ikkje ville gått med på frivillig. Ved låg organisasjonsgrad kan ein tenkje seg at konfliktnivået vil bli høgare, som i Frankrike. Altså ikkje nødvendigvis færre streikar, men andre typar streikar. Og dei som er i streik, står svakare. Det betyr ikkje at det er enklare å kome fram til ei løysing på konflikten.

Eit Noreg utan streik?

«Korleis hadde Norge sett ut utan streik?» spør sosiolog Isak Lekve i Manifest tidsskrift. Utan streikar ville kanskje Noreg ha likna meir på USA, trur Lekve: med svake fagforeiningar, låge løner, korte sommar­feriar og eit ikkje-eksisterande stillingsvern. I likskap med Nicklas Freisleben Lund held han fram streiken som demokratiserande verkemiddel: Arbeidstakarar si makt ligg først og fremst i å kunne halde opp med å arbeide og sette arbeidsgjevaren sjakk matt, slik Zolas gruvearbeidarar gjorde i Frankrike på attenhundretalet og slik verfts­arbeidarane i Gdansk gjorde på 1970- og 80-talet.

I eit slikt lys bør svekkinga av arbeidarkollektivet i privat sektor uroe alle som i ytste konsekvens har streiken som einaste våpen. Og det er jo, framleis, dei fleste av oss.

marias@klassekampen.no

Kjelder: Fafo, Jacobin, Information, Manifest tidsskrift.

Artikkelen er oppdatert: 19. april 2018 kl. 09.52

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk