Klassekampen.no
Lørdag 24. mars 2018
Somme forteljingar ballar på seg med tida, andre svinn inn til ingenting.
Tippoldefar

Ei morgonstund for hundre år sidan var den andre kona til tippoldefar i djup tvil om kva ho skulle gjera: Skulle ho hjelpa den kua som heldt på å kalva, eller skulle ho gje mannen frukost på senga?

Femti år seinare blei det fortalt som eit døme på kor oppofrande kvinnene var før i tida. Men der var mange fleire forteljingar om mødrer og husfruer som visste kva dei ville. Derfor trur eg at denne anekdoten opphavleg skulle visa at andrekona til tippoldefar var ei tullkjerring. For barna frå første ekteskap var vaksne og trong ikkje anstrenga seg for at stemora skulle lika dei. Kan henda meinte dei endåtil at det var ho som ho var skuld i tungsinnet hans.

Tippoldefar var lærar og bonde. Det blei sagt at han var sur, men dei som hadde kjent han då han var midt i livet, mintest han som omgjengeleg og musikalsk. Det stemmer med eit familiefotografi frå kring 1890 der både ansiktsuttrykk og kroppshaldning vitnar om eit lyst sinn.

Tippoldemor sit etter vanleg skikk på den eine ytterfløyen. Ho er slank og nett, og det biske draget kring munnen kan forklarast med at ho så vidt har fått sett seg ned etter å ha kledd opp alle dei åtte ungane i nye klede med kvite kragar. Dei stirer stivt rett fram, slik kamerateknologien kravde.

Av omsyn til orden og symmetri skulle tippoldefar ha sete på den andre ytterfløyen. I staden har han plassert seg midt i barneflokken, så vidt eg kan sjå på kne, sidan han har hovudet jamhøgt med dei mellomste: ein attenhundretalsmann som frivillig har gjeve frå seg den patriarkalske overkommandoen.

Yngstedottera Anna Gurine kom til verda eit par år seinare. I familieforteljingane heitte det berre at ho var døv og at ho hadde døydd seksten år gamal. Det blei aldri snakka om at ho var elev ved Kristiania off. Skole for Døve frå 1900 til 1907, endå så uvanleg det var, og endå slik ein enorm kostnad det var for familien.

Nokon må jo ha følgt henne, truleg tippoldefar sjølv, som knapt hadde vore så langt heimanfrå før. Ho var i hovudstaden mens kong Håkon og dronning Maud etablerte seg på slottet. Skulen gjev henne svært godt skotsmål, så foreldra må ha vore stolte av henne. Kanskje så stolte at det blei i meste laget for dei som berre var heime, dei som det ikkje blei investert på langt nær så mykje i.

Det finst forteljingar som ballar på seg med tida, og forteljingar som krympar inn til ingenting, skriv den amerikanske forfattaren Annie Proulx. Den om Anna Gurine høyrer til det siste slaget. Den om andrekona til tippoldefar er snarare av dei som vrengjer seg.

Ho visste vel ikkje heilt kva ho gjorde då ho overtok ein mann som var innestengd i sorg etter at han tre år tidlegare hadde mista både ein kjær ektefelle og ei dotter som stod han særskilt nær. Det var uråd å koma skikkeleg innpå han same kor mykje ho dulla og deggja for han. Likevel greidde ho ikkje slutta, sjølv om ho gjorde seg til latter, sjølv om stebarna tykte at ho var eit naut.

s.skjold@online.no

Ikkje søtt, ikkje surt, ikkje bittert – men salt. Solveig Aareskjold skriv om det ho sjølv vil i Klassekampen kvar laurdag.

«Ho overtok ein mann som var innestengd i sorg»

Artikkelen er oppdatert: 10. april 2018 kl. 13.40