Klassekampen.no
Torsdag 8. mars 2018
Kvinnefrigjering med og utan gullaldertenking.
Ned med patriarkatet

Hjarteleg tillukke med Kvinnedagen! Kva har religion med ein kampdag som denne å gjera? Veldig mykje, vil mange meina, i negativ forstand. Det guddommeleggjorde patriarkatet og kvinner som annanrangs vesen er idear religionane må stillast til ansvar for. Men religionar finst ikkje som sjølvstendige storleikar; religionane sitt uttrykk er det folk bestemmer at det skal vera. Me veit at religiøse kvinner og menn opp gjennom historia har funne styrke og handlekraft til frigjeringskamp nettopp i sine religiøse tradisjonar, samstundes som undertrykkarane har henta legitimitet frå same religiøse univers.

Då kvinner fekk røysterett i Norge i 1913 og landet blei eit demokrati, blei til dømes kristendom brukt som argument både for og imot røystrettskravet. Stortingsmennene brukte bibelske argument mot kvinners røysterett: Høgremann og biskop J.C. Heuch var ein av dei mest innbitne motstandarane, og hevda at ei kvinne som opptredde offentleg, var det same som ei prostituert kvinne. I kontrast til dette, var fleire av dei kristne, private organisasjonane tidlegare ute med røystrett for kvinner enn den norske staten, og var slik viktig inspirasjon for den overordna røysterettskampen.

Då eg var yngre, hadde eg eit innstendig ønske om å finna patriarkatet sitt opphav, for då ville det historiske og foranderlege ved vår måte å ordna menneskeliva våre på, vera innlysande for alle. Eg trur framleis at patriarkatet er historisk og ikkje genetisk. Ei fyrste årsak trur eg likevel ikkje lenger på. Det ender opp med sirkelargument og mytiske påstandar. Men det var denne jakta som fyrst leidde meg til religionsstudiar.

Eg var kring 17 år, og lytta til radio; internett og mobilar fanst jo ikkje. Det var eit NRK-program med veterinær Bergljot Børresen (f. 1936), der ho fortalde om sitt arbeid med dyr og om korleis ho tenkte om vår måte å vera i verda på. Innsiktene hennar føregreip omgrep som antropocen, og ho tok imot Rachel Carson-prisen i 1993. Når eg nå, velsigna med internett, søkte på namnet hennar og årstalet då eg var 17, fann eg faktisk programmet det må ha vore, nemleg «Savannedyret – trekk fra vår utviklingshistorie», sendt i 1989 med programleiar Astrid Brekken.

Børresen si milde røyst gjorde enormt inntrykk på meg. Særleg ei fråsegn slo ned i meg, noko om at etableringa av patriarkatet var ein forferdeleg tragedie. Og så pøste programleiaren på med «O Fortuna» av Carl Orff, høgdramatisk musikk, og eg sat der lamslått ved radioapparatet. Eg måtte snakka med denne kloke veterinæren, meinte eg, og fekk – via NRK-redaksjonen – kontaktopplysningar til henne. Eg skreiv eit brev, slik me gjorde før, og spurte kva ho ville rå meg til å studera, viss eg skulle forfølga spørsmåla ho hadde stilt i radioprogrammet. Og her kjem magi inn: eg sende mitt papirbrev eine dagen, og fekk svar frå Børresen neste dag eller så, og det er jo umogleg. Men slik står det i minnet mitt.

Den gode fagkvinna Børresen tok seg altså tid til å svara ei framand ungjente, og foreslo religion som studieemne. Ho viste også til syster si, den vidgjetne teologen Kari Elisabeth Børresen. Syster mi og eg var dei fyrste som tok artium i min familie, og me hadde ingen universitetstradisjon å følgja – og dermed blei veterinær Børresen sitt råd svært viktig for meg.

Kva fann eg så i religionshistoria? Jo, skattar og gjørme, håp og fortviling. Eg slukte Marija Gimbutas sin gudinne-arkeologi, eg naut 1990-talets andre bølgje av feministisk religionslitteratur og blei forbløffa av innsiktene frå 70-talsfeministane. Men årsaka til patriarkatet? Viss det kom til Europa med hordar frå stepper i aust i koppar- og bronsealder, kva var årsaka lenger tilbake hos dei? Viss antropologen Sally Slocum hadde rett i at hominid-mødrene fann opp språket, korfor blei sønene med tida mektigast? Nye delsvar skapte berre nye spørsmål.

Til sist måtte eg erkjenna, letta i grunn, at ein ikkje treng finna essensar og fyrste årsaker der kanskje berre tilfeldigheiter og sjølvforsterkande tendensar rår. Kanskje fanst ein før-patriarkalsk gullalder. Men om det aldri gjorde det, er det desto større grunn for å skapa ei ny tid her på jord, nå, gjennom kvinnepolitisk skolering og organisering. I dag takkar me alle som har gått framfor, med og utan religiøs drivkraft, og løfter knyttneven for kampen for ei verd fri for kvinneundertrykking!

anne.kalvig@uis.no

Lars Gule, Eivor Oftestad, Mina Bai, Anne Kalvig og Helene Næss skriv om religion i Klassekampen kvar torsdag.

Artikkelen er oppdatert: 10. april 2018 kl. 15.00

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk