Klassekampen.no
Fredag 16. februar 2018
HEIMELAGA: På Sunnmøre serverer ein ikkje kva som helst til fest. I generasjonar har kvinnene overlevert kakeoppskrifter. Er det over no? Kilde: wikimedia commons
KUNNSKAP
Generasjonstapet
FRÅ FAR TIL SON: Familien er ein stad for fritid, ikkje eit arbeidsfellesskap, slik det ein gong var.
Vi tyr til ekspertane for råd om mat­laging og barneoppseding. Lærer vi ­ingenting heime, lenger?

Alle som har vore invitert til selskap i nordvest, kjenner til fenomenet det sunnmørske kakebordet. På Sunnmøre serverer ein ikkje «noko lite» til kaffien. Eit tjuetals kaker skal det helst vere, med namn som Kvæfjordkake, Karamellkake, Delfiakake, Tropisk aroma, Charlotte Russe, Lady Golden Glow, Hertuginne­kake, Suksessterte, Budapestrull, Vanbakkels, Strandbakkels, Fromasjkake, Ostekake, Konfektkake, Mokkafromasj, og så vidare. Oppskriftene har gått i arv i generasjonar. Til alle barnedåpar, bryllaup eller femtiårslag som har vore feira ute med havet har bygdekvinnene baka kake på omgang, helst i ei form på 28 centimeter i diameter.

Eg kan ikkje bake ei einaste ei av dei. Dei kakene eg har baka, har stort sett kome frå ein Toro-pose. Det er min eigen feil, kanskje, men eg har ein snikande mistanke om at eg er ein del av ein heil generasjon der overføring av slik tradisjonell kunnskap har stoppa opp.

For Delfiakaka kan konsekvensen bli fatal, er eg redd. Ubrukt kunnskap har nemleg ein tendens til å forsvinne.

Fakta:

• Før var familien ein arbeidsfellesskap kor ungane lærte matlaging, snikring og gardsarbeid av foreldre og slekt.

• I dag er kunnskap profesjonalisert og noko ein får frå ekspertar.

• Kjelder i saka er Hege Norman-Stormbringer og Anna-Ma Olsson: «Det norske kakebordet», Berit Brandth og Grete Overrein: «Resourcing Children in a Changing Rural Context: Fathering and Farm Succession in Two Generations of Farmers».

«Learning by doing»

Før i tida kunne nok dei fleste sunnmørskvinner bake ei kake frå botnen. Mange menn kunne gjere enkelt snikkararbeid heime. Etter etterkrigstida har vi i stadig større grad kunne rekna med andre sine evner for å overleve. Nokon andre kan lage maten eg et, eller bygge huset eg bur i. Lurer eg på noko, treng eg ikkje å spørje mor mi om hjelp. Eg kan søkje meg fram til svaret på nettet.

Nasjonalbudeie og statsstipendiat Bodil Nordjore meiner mykje av kunnskapsoverføringa mellom generasjonane tok slutt etter krigen, då kvinner tok plass i arbeidslivet. Og med kvinnefrigjeringa kom etter kvart ferdigmaten.

– Eg har hatt folk på kurs som har grått sine modige tårer fordi begge bestemødrene var døde og ein ikkje hadde teke seg tid til å la dei lære seg å bake lefser, seier Bodil Nordjore.

Nasjonalbudeia meiner bestemora di kan lære deg ting internett ikkje kan.

– Fordelen med såkalla «learning by doing», er at ein får med seg den tause kunnskapen som ein ikkje kan google seg fram til: Når er deigen stor nok? Korleis bruker ein hendene når ein eltar?

Nabokjerringa delte ikkje

Likevel er ikkje Bodil Nordjorde veldig uroa for folk sitt kunnskapsnivå. Som nasjonal forvaltar av norsk matkultur meiner ho å kunne sjå stor interesse for tradisjonsmat, ikkje minst blant «akademiske jenter i storbyen». Det er status å kunne bake heimelaga julekaker, elte brød og rulle pølser. Ho seier vi som veks opp i internettalderen har tilgang på langt meir informasjon i dag enn folk hadde før i tida. Det har også opna for ei ny verd av smakar og variasjonar. Der bakeglade før laga skuffe­kaker med aprikos eller sjokoladesmak, har vi i dag både råd til det som før var mat for overklassa: makronar, kremar, Lemon Curd, økologisk sjokolade.

– Nabokjerringa heldt ofte oppskrifta si tett til brystet. Det var hard konkurranse og stor ære i å ha den beste kaka, seier ho.

Med andre ord: Det blir overført mindre kunnskap mellom generasjonane enn før, men meir kunnskap er tilgjengeleg for dei som har lyst til å lære seg ting sjølv.

Kristin Lavransdatters born

Når eg spør fødselslege og amme­ekspert Gro Nylander om dette, kjem ho til å tenkje på forteljinga om Kristin Lavransdatter. Noko av det som fanga Nylander, var skildringa av den første fødselen til Kristin. Ho skamma seg over å føde for kort tid etter bryllaupet, tilkalla ikkje mor si, og mangla stort sett den gode kretsen av kjende nærkoner.

– Vi følger henne som «Husfrue» mens ho føder son etter son. «Terner» tek over amminga av nokre av borna, i mellomalderen kjende ein ikkje til at amming hindrar befruktning. Dermed får Kristin sønene alt for tett, i staden for med tre–fire års mellomrom, slik det var – og er – hos folk som lever på steinaldervis, fortel Nylander.

Til godt innpå 1900-talet var fødekvinna omgitt av nærkoner som ei mor, ei svigermor eller erfarne naboar, ifølgje Nylander. Sjølv då utdanna jordmødrer kom for fullt, var dei nære kvinnene med. Dei tok seg av den nyfødde og mora, avlasta, pleia og overførte kunnskap.

– Sjølvsagt var det også noko overtru og uheldige råd, men først og fremst lærte dei bort alt det som generasjonar av kvinner hadde erfart som nyttig. Så kom den medisinske revolusjonen. Fødslane blei gradvis institusjonalisert til sjukehus og fødestuer. Fleire mødrer og barn overlevde, men det blei liten plass til den gode, tradisjonelle kunnskapen. Som at fødekvinna skulle opp å gå, skifte stilling og bruke tyngdekrafta dersom fødselen gjekk treigt.

Nylander meiner amming er eit enda klårare eksempel. For om lag 100 år sidan kom nye ammeregime, der mora skulle amme med fire timars mellomrom og med opphald på natta. Dermed var det mange som sleit med å produsere mjølk. Amming låg på eit lågmål i heile Vesten.

– Generasjonar sin kunnskap var borte, færre hadde erfaring med kva som skulle til, nemleg langt hyppigare amming. I dag har vi igjen stor kunnskap om det som kvinner har visst til alle tider: Den nyfødde må snarast mogleg til mors bryst!

Ingen born i fjøset

Landbrukssosiolog Berit Brandth har vore oppteken av forholdet mellom fedrar og søner i forskinga si. For fem år sidan studerte ho kunnskapsoverføring mellom generasjonar av bønder og fann store endringar. Eldstegenerasjonen på gardane, sekstiåringane, hadde vore med fedrane sine i fjøset sidan dei lærte seg å gå. Dei hadde leika i grisebingen medan far arbeidde, og då dei vart eldre, var det forventa at dei skulle hjelpe til. Fedrane var læremeistrar, og ungane fekk lære alt ifrå å køyre traktor til å mjølke kyr. Kort sagt: Korleis ein gard skal drivast. Gutane måtte lære å bli gode handverkarar, gode arbeidskarar.

Då Brandth vende seg mot den unge generasjonen av bønder, ofte menn i trettiåra som sjølv var småbarnsfedrar, fann ho at synet på born hadde endra seg. I staden for å ta med ungane i fjøset, gjekk dei unge bøndene inn for å vere omsorgspersonar og bruke tid med familien.

– Landbruket er blitt så mykje meir teknologisk. Det er ikkje lenger plass til born, seier Brandth.

– Kva gjer gardsungane på i dag?

– Dagens bønder vil gje borna sine ein mest mogleg «vanleg» barndom, med fotball og korps. Det er slik sosial kunnskap som er viktig for at dei unge skal bli gode bygdebuarar.

Friare barndom

Dei unge fedrane vil ikkje at ungane skal vere bundne til gardslivet, men i staden ha rom til å dyrke interesser utanfor livet på garden. Kanskje er det også slik det har vore for våre mødrer og bestemødrer som ikkje har delt kunnskapen om lefsebaking: Det er ikkje lenger forventa at jenter skal kunne slikt. Dersom dei sjølve har interesse for det, skal dei få lære, men det skal ikkje vere eit forventningspress.

Tanken er god. Konsekvensen er at ansvaret for tradisjonsberinga blir individualisert: Det er opp til kvar av oss å bake vår eiga kake. Delfiakaka kan kome tapande ut.

marias@klassekampen.no

Artikkelen er oppdatert: 11. april 2018 kl. 11.12

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk