Klassekampen.no
Onsdag 14. februar 2018
Frå stormakt på havet til stormakt i språket.
Portugisisk
LAGNADSSONG: Fado-tradisjonen lever i Portugal. MÅLERI: JOSÉ MALHOA, 1910

Korleis det går med Lula da Silva og presidentvalet i Brasil, er vanskeleg å seia. Derimot er det lett å seia at nasjonalspråket hans er portugisisk. Like lett å seia som at hans språk er større enn russisk. Det siste er nok så uventa at saka fortener dagens spalte. Men først namna i første linje: Etternamnet Silva tyder skog, same ordet ligg til grunn for både det latinske pavenamnet Silvester, mitt eige førenamn og Silvio i Italia (jf. Berlusconi). Me er ‘skogmenn’ ...

Då portugisarane koloniserte, merka dei seg raskt eit tre som var raudfarga. Det likna på eit asiatisk tre som dei kjende frå før, og som dei kalla brazil. Derav namnet. Braza på portugisisk tyder raud, eller raudglødande. Vårt verb brasa (steika) er faktisk i slekt. Namnet Rio de Janeiro kan omsetjast med ‘elva i januar’ eller ‘januarelva’, portugisarane kom dit den 1. januar 1502.

Brasil har i dag rundt 210 millionar menneske, Portugal rundt elleve millionar. Portugisisk er verdas sjette største språk, i tillegg til Portugal og Brasil blir det snakka i land som Angola, Mosambik, Kapp Verde, Aust-Timor.

Russisk kjem eit stykke bak, på åttandeplass, og er dessutan avvikande i si utvikling, for det er det einaste av verdas tolv største språk som gradvis blir mindre. Hovudsårsak: Det skrumpar i land utanfor Russlands grenser. Men – portugisisk veks, for tida mest i Kina! (Det er ein skriveregel at utropsteikn ikkje bør nyttast i utrengsmål, men her trur eg det kan forsvarast.)

Det var på 1500-talet at Portugal vart stormakt – på havet. Den store sjøfararen heitte Vasco da Gama. Då han kom attende i 1499, etter to år ute, hadde han funne leia til India. Grunnlaget var lagt, og dermed òg grunnen til at i regionen Goa i India er det portugisisk den dag i dag, portugisiske vegskilt og portugisiske gudstenester. Sameleis har regionen Macau i Kina (Macao på kinesisk) aust for Hong Kong framleis ein minoritet som har portugisisk som morsmål. Språket elles er kantonesisk. I Macau går portugisisk fram. Svaret heiter Brasil.

Det strategi-tenkjande Kina investerer i Brasil, verdas femte største land, og Brasil har no meir handel med Kina enn med USA. Då blir det lettare å forstå at bruken av portugisisk veks i Kina.

I 1990 møttest alle portugisisk-skrivande land til språkkonferanse. Målet var å einast om sams ortografi. Det greidde dei, men ikkje uventa har Portugal vore trege med å ta i bruk den nye rettskrivinga. Sjølv om dei berre er elleve millionar, har dei ikkje lett for å sjå resten av den portugisiske verda som fullt og heilt likestilt. No skal det skrivast fato og contato, men i Portugal ser ein framleis facto (faktum) og contacto (kontakt). Elles står portugisisk nærare latin enn til dømes fransk; det latinske octo (åtte) er oito på portugisisk, huit på fransk ...

Songtradisjonen fado står uendra, etter 1990, både i skrift og status. Det er same ord som engelsk fate og våre ord fatal og fatalistisk, med andre ord dreiar songane seg om lagnaden ... sjølve livet.

sylfest.lomheim@gmail.com

Sylfest Lomheim skriv om språk i Klassekampen kvar onsdag.

«Bruken av portugisisk veks – for tida mest i Kina!»

Artikkelen er oppdatert: 11. april 2018 kl. 11.23
Onsdag 9. mai 2018
Ingen månad er så prega av kunnskapsprøving som mai. Her kjem eit bidrag til eldre som ofte er rådgjevarar, og til yngre som er utøvarar.Først -ning og -ing: -ing fortel om handling,...
Onsdag 2. mai 2018
Den 1. mai byrja i 1889. Og rørsla, die Bewegung, the movement, le mouvement har halde seg. Fordi mange nok stiller opp. Men eg melder eit sakn: Eitt ord var mykje fråverande i talane i går,...
Onsdag 25. april 2018
«Wara for Listhaug» var Klassekampens kreative overskrift i byrjinga av månaden. Den nye ministeren kom som vara for den tidlegare ministeren... Ein desktiar og blink me ikkje ser kvar dag. Etternamnet til...
Onsdag 18. april 2018
Aker og Acer, fru Blom? Acer er, dessverre, i ferd med å bli eit av årets ord. Kva tyder det eigentleg, dette som også går under omtalen «den tredje...
Onsdag 11. april 2018
Livet vaknar i april. Latin aprilis er «den som opnar (året)», opplyser norske ordbøker. Den autoritative franske Grand Robert skriv derimot at april har kome frå gresk
Onsdag 4. april 2018
Turid Farestvedt (og nokre til) lurer på dette med aksentar. Ho ser eg skriv òg (også), for å skilja det frå bindeordet og. Uttalen er jo den same – /åg/. Eit betimeleg spørsmål.
Onsdag 28. mars 2018
Eg vil på ingen måte vera respektlaus i påskeveka. Men det er så mykje påskestoff i dei fleste aviser at eg i dag vel å skriva om noko så aktualitetsuavhengig som ‘skål’. Eg presiserer igjen, for å møta all eventuell...
Onsdag 21. mars 2018
Ein vaken lesar, Tore Været, gjorde merksam på at i same nummer av Klassekampen som eg skreiv om forleddstilknyting, stod det, tre sider lenger bak, om ferjefri E39 på Vestlandet. SV ville slå eit slag for

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk