Lørdag 10. februar 2018
GNAFSARANE: Ålreite dyr i lyngen i Jølster, Sogn og Fjordane. FOTO: KYRRE LIEN, NTB SCANPIX
Ode til sauen
Bæ: Anna Blix skriv om korleis våre ulne vennar byggjer landet.

MELDING

For mange moderne nordmenn og -kvinner er sauen først og fremst eit kjøtstykke med ull på, ei vandrande vegsperring, eit offerlam i ulvedebatten mellom sjølvsentrerte bybarn og sneversynte bygdisar. «Sau» blir også brukt som synonym for dumskap og flokkmentalitet. Dette er sjølvsagt ikkje den fulle og heile sanninga om sauen. I si første bok gir biolog Anna Blix, som mange vil kjenne frå Klassekampens Naturligvis-spalte, eit tiltrengt korrektiv til slike fårestillingar. «En hyllest til sauen» viser oss at sauen ikkje berre er ein kjøt- og klesleverandør, men også ein landebyggjar og landskapspleiar av rang. For sjølv om sauen kan vere irriterande einfaldig, er den ein kamerat i kampen for mangfald i naturen og levande kulturlandskap.

«En hyllest til sauen» handlar om kva den norske sauen har vore, men like mykje om kva den kan bli. Lenge var sauen ein viktig del av livsgrunnlaget vårt, og difor også av identiteten vår, materialisert mellom anna i matrettar og klesplagg. Ullklede er for så vidt framleis ein norsk identitetsmarkør, men ulla vi kler oss i, kjem berre sjeldan frå norsk sau. Der ulla tidlegare var den viktigaste verdien vi fann i sauen – tenk berre på vadmålet frå vikingtida – har globaliseringa, med fri flyt og rivne tollmurar for tekstil, kasta om på vilkåra for norsk ullproduksjon og gjort ulla til eit tapsprosjekt for sauebonden. I dag produserer vi mindre, eksporterer meir, og importerer det vi treng for å strikke «norske» lusekufter til sals for turistane på Karl Johan. Den gong då var kjøt og mjølk tilleggsverdiar ved sauen. Om sauemjølka har stige særleg i verdi, så har det gått meg hus forbi, men kjøtet har fått alt å seie for norsk sauehald. Sauen er i ferd med å bli ein toppidrettsutøvar, skriv Blix: Den treng mykje mat for å prestere på høgt nivå. Då kan grønt gras vanskeleg måle seg med brasilianske soyabønner i foredla kraftfôrform. Dette gjer ikkje berre sauekjøtet mindre sunt, det gjer oss også mindre sjølvforsynte og meir sårbare for klimaendringar, og det minkar artsmangfaldet, fordi beitelandskapet ikkje får si tiltrengte pleie frå dei ulne drøvtyggjarane. Blix fortel at planta smalkjempe frå maskeblomstfamilien blir utkonkurrert av andre planter og busker utan sauens regulerande gnag og gnafs, og at sommarfuglen prikkrutevinge er utrydningstrua som følgje av det. Den finn ikkje ein høveleg stad å leggje egga sine.

Fakta

SAKPROSA

Anna Blix

En hyllest til sauen

Fortellinga om det lille

dyret som bygde landet

Manifest forlag 2018, 128 sider

Korleis blei det slik? Blix argumenterer overtydande for at det handlar om ei styrt utvikling, gjennom ein landbrukspolitikk som sidan krigen har dreia seg meir og meir om «produktivitetsvekst, stordriftsfordeler og intensivering». I saueavlen har det gått same veg: Ein forsøkjer ikkje lenger å få fram særeigenskapar, slik at ein kan halde sau både her og der i det varierte norske landskapet, men heller å maksimere kjøtfylde og mengda lam. Dette gjer at sauen står i fare for å bli ein innegris, som held seg i sin eigen bås i staden for å finne si eiga rås, og som føretrekk pellets framfor planter og andre buskvekster. Og, berre for å gjere det heilt klårt: Dette er det ikkje eigentleg sauen som føretrekk, men vi som føretrekk på sauen sine vegner. Det trengst med andre ord ei kuvending i sauepolitikken. Vi har byrja å sjå på sauehald og fôring som eit energirekneskap som skal gå opp i mest mogleg overskot og vinning. Men eit vinnande jordbruk handlar like mykje om å ta vare på og ta i vare, viser Blix. Ho argumenterer for at vi i vår tid – altså her og no, ikkje ittepå imårå – må ta dette valet om å ta i vare, til dømes ved å halde ved like dei vintergrøne kystlyngheiene, og leggje til rette for villsauen som beiter der og artane som lever der.

Blix har forvitneleg konkrete bod på kva som skal til: Vi må byrje å ta i bruk andre og eldre saueraser, slutte å gi kraftfôrsubsidier og heller gjere det lønsamt å bruke beiteareal i utmark. Vi må gi tilskot basert på arealbruk, ikkje produksjon, sikre eit balansert beitetrykk, og ikkje minst må bonden få betalt for det gode kjøtet, ikkje for å levere så mykje kjøt som mogleg. Vidare må lokalprodusert mat ut av mellomklassa sine mathallar og inn i daglegvarebutikkane der folk flest handlar – sjølvsagt til bondens og ikkje konsernleiinga i Norgesgruppen si forteneste.

Forteljegrepa i «En hyllest til sauen» er ikkje fullt så friske som dei av og til prøver å vere, og boka er meir av ei informativ forelesing enn ein formidlingsfest. Eg skulle gjerne ha lese ei fyldigare framstilling av sauens kulturhistorie, og dessutan høyrt meir om debattane rundt kulturlandskap og såkalla rewilding – å gjenskape vill natur – som så vidt eg forstår surrar med ein viss intensitet i europeiske naturvernsmiljø.

Det kunne gitt Blix’ bok litt meir temperatur. Men sjølv om «En hyllest til sauen» er ei ganske smålåten og snill bok, er den på ingen måte ufarleg: Den har tydelege politiske argument som landets landbrukspolitikarar snarast bør ta stilling til, og den legg fram gode grunnar til at sauebønder, som driv mindre enn storfebønder med stordriftsfjøs og dyrkjøpte mjølkerobotar, kan bli leiestjerner i det nye norske landbruket. Og det er altså ikkje ulven som hindrar dei i å leve ut denne leiarrolla, men den norske regjeringa.

Les denne boka om du er nyfiken på sauens hemmelege liv, på fortida og framtida til norsk sau og sauehald, og om du ikkje berre flirer av, men også er genuint nysgjerrig på kva som ligg bak tittelen på artikkelen «Norsk Sau og Geit ber bøndene halde att i paringa» (Nationen, 21. oktober 2017).

eivind.myklebust@klassekampen.no

Lørdag 30. juni 2018
Representasjon: Historien viser at vi selv må lage boksene før vi kan tre ut av dem.
Lørdag 30. juni 2018
Fragmentert: Andrzej Tichýs fremragende «Kairos» skildrer ensomhet, terror og muligheten for revolt i moderne samfunn.
Lørdag 23. juni 2018
Norsk syke? Øystein Noreng er kritisk til Norges næringspolitikk og petroleumsøkonomi.
Lørdag 16. juni 2018
Arbeiderpartiet: Partisekretæren vurderer Gerhardsen av i dag.
Lørdag 9. juni 2018
Demokrati: Magnus E. Marsdal undersøker den forestilte motsetningen mellom frihet og likhet, i Norge og i USA.
Lørdag 2. juni 2018
Samtidssatire: Virginie Despentes analyserer dagens tidsånd med en falmet platebutikkinnehaver fra generasjon X som linse.
Lørdag 26. mai 2018
Tilpasning: Juli Zeh trekker opp et stort moralsk og politisk lerret, men romanen går ikke dypt nok inn i hovedpersonens psykologi.
Lørdag 19. mai 2018
Ujålete: Oda Malmin skriv om korleis sams tap kan binde saman.
Lørdag 12. mai 2018
Utforskar: Bøkene til Ingrid Z. Aanestad og Terje Holtet Larsen om lesing og skriving understrekar forlaget sin litterære profil.
Lørdag 5. mai 2018
Rød: Lerstangs brak av en bok framhever fellesskap og samhold.

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk