Lørdag 6. januar 2018
Eksperimentvillig: Jenny Erpenbeck tek livet av hovudpersonen sin fem gongar. Foto: Katharina Behling
Gnagande lagnadar
Kva om? Jenny Erpenbeck skriv i ei prangande romanform, men er historisk finstilt nok til å ikkje fortape seg i fantasi.

Vekas bok

To steg fram og eitt attende. Optimistane blant oss vil kanskje rekne dette for å vere ei lovmessigheit: Historia skrid fram, ikkje utan tilbakeslag, men i positiv lei i det lange løp. Jenny Erpenbeck tek livet av hovudpersonen sin fem gongar i «Alle dagers ende», og kan såleis ikkje seiast å høyre til dei mest lettliva og framstegstruande forfattarane. Stemninga i romanen ligg ein stad mellom dyster og melankolsk, og plasserer Erpenbeck mellom Franz Kafka og W. G. Sebald i den tyskspråklege litteraturen. Men Erpenbeck gjenopplivar også hovudpersonen sin fire gongar, og lèt såleis historia halte seg vidare gjennom heile 1900-talet – frå Galicia i 1902 til Berlin etter Murens fall.

«Alle dagers ende» består av fem «bøker», og mellom dei er det korte intermesso, der forteljinga tek eit steg attende og spør «men, kva om?» I første bok lid hovudpersonen krybbedøden, men, kva om mora fekk krafsa til seg litt snø frå vindaugsbrettet og lagt på brystet til barnet slik at det byrja puste igjen? I så fall, viser andre bok, kunne ho ha budd i Wien i 1919, der den første verdskrigen har ført til kamp om ressursane, fyrt opp under antisemittismen og såleis forråa dagleglivet for ei fattig ungjente av jødisk ætt. Det hindrar ikkje at ho forelskar seg, men heller ikkje at ho får hjartet sitt knust: Ho døyr av eigen vilje, men, kva om…? I tredje boka er ho vekt til live i Sovjetveldet, og i fjerde og femte bok lever ho på kvar side av Murens fall – først som politisk prisa og prisløna forfattar i Aust-Tyskland, i siste bok som aldersheimbebuar i Berlin.

Fakta

Roman

Jenny Erpenbeck

Alle dagers ende

Oversatt av Ute Neumann

Forlaget Oktober 2018, 258 sider

Erpenbeck kapslar inn det tjuande hundreåret i Europa i desse fem moglege livsløpa, som lesaren må vere vaken for å få grep om. Ho gir få av personane namn, og dei historiske omstenda blir heller ikkje pedagogisk presentert. Forteljinga kviler dessutan på mange små, men viktige detaljar, som trengst for å få hovudet rundt spørsmåla om historie, minne og tid som romanen tek opp.

I botnen er «Alle dagers ende» ein litt dunkel roman om døden, og forteljinga søkk støtt ned til denne botnen: Døden er ikkje berre «et enkelt øyeblikk, men en front, noe som pågår hele livet». Denne uomgjengelege innsikta er like banal som brutal: Lagnaden kan leie oss hit eller dit, men endar på same stad – i ingenting, i døden. Men romanen får kraft og kompleksitet når Erpenbeck hakkar historia laus frå dette fastlagde løpet: «Slutten på en dag da noen dør, er langt ifra alle dagers ende».

Sjølv om livet går over, tek ikkje historia slutt. I opninga blir det framheva at ikkje berre det som var, men også det som kunne blitt, går tapt når nokon døyr: «Herren ga, og Herren tok, sa bestemoren til henne ved kanten av graven. Men det stemte ikke, for Herren hadde tatt mye mer enn det som var – også alt ungen kunne blitt». Døden riv oss ikkje berre «ut av denne verdenen, men av alle mulige verdener», og det er slike avrivne lagnadar Erpenbeck legg fram.

I Erpenbecks framstilling er historia kontingent; det er forklarleg, men ikkje nødvendig at den blei som den blei. Eit steg med høgre heller enn venstre fot, og fallet i trappa er avverga. For å finne fotfeste i forteljinga må ein stø seg til både slumpetreff og umotiverte handlingar, og lesaren blir såleis rykt ut av vanetenking om kontinuiteten i historia. Romankonstruksjonen til Erpenbeck er bygd på eit kontra-faktisk fundament og er mildt sagt ganske prangande, men prosaen hennar er både stilistisk og historisk finstilt nok til hindre lesaren frå å fortape seg i fantasi.

Eg har likevel problem med å få ordentleg romkjensle i romanen. Erpenbeck er ein stemningsskapar, men nokre av scenene kan bli i overkant skoddete. Skrifta svevar liksom ein stad mellom taktile detaljar og abstrakte tankar, utan heilt å finne feste for dei i romanrommet, kanskje fordi Erpenbeck skal fange så mykje tid på så få sider. På den positive sida bidreg dette til at boka er mest som ein spøkjelsesroman, der mennesket går att, men sjølv blir heimsøkt av historia.

Erpenbeck evnar for all del å formulere dei ofte slåande innsiktene sine, som i Ute Neumanns omsetjing kan lyde slik: «Trærne gir trevirke til skaftet på øksa som feller dem». Inn i mellom har ho likevel ein irriterande hang til å biletleggje abstrake fenomen: «Tiden er som en tornebusk som har hektet seg fast i ull, som man røsker løs av all kraft og kaster bak seg».

Det er som ein nyskapande, eller i det minste eksperimentvillig historisk roman at «Alle dagers ende» interesserer meg mest. Tankekrafta i sjølve forma slår sterkare inn enn det eksistensielle tankearbeidet – sjølv om dei sant nok er umoglege å skilje frå kvarandre. Erpenbeck pendlar nemleg heile tida mellom den store Historia og det vesle livet, og speglar til dømes fint den historiske gløymsla i tapte familiehemmelegheiter, som når eit hefte med dagboksnotat blir liggjande i søla etter ei avretting i ein bjørkeskog under den andre verdskrigen: «[V]inden og regnet skal bla i det, føtter tråkke over det, til alle hemmelighetene som står i heftet, har fått samme farge som gjørma».

Mot dette historiske svartsynet, slepp romanen gjennom forma si også fram eit lint lys som viser at det ikkje treng å ende der. «Dei døde manar oss» står det på eit minnesmerke etter Rosa Luxemburg, som også er kort nemnd i «Alle dagers ende». I boka si om Luxemburg dreg Nina Björk ut det håpefulle i dette: «[S]å länge de döda inte har fått sina drömmar infriade manar de oss levande».

bokmagasinet@klassekampen.no

Lørdag 14. april 2018
Stillfaren: Cathrine Knudsen skriv eigenarta undersøkingar om vilkåra for liv i det tekno-kapitalistiske komplekset.
Lørdag 7. april 2018
Boligdrøm: Marit Eikemos romaner skildrer behovet for til­hørighet, et sted å bo med sine nærmeste, hvis man har noen.
Lørdag 24. mars 2018
Kraft: Hvordan former vold og frykt mennesker og samfunn?
Lørdag 17. mars 2018
Skurrar: Kaj Skagen skriv rikt og ofte råkande om norsk tru og tanke, men i samtidsdiagnosen brusar han med lånte fjør.
Lørdag 10. mars 2018
Poengtert: Mary Beard manar til medvit om makt.
Lørdag 3. mars 2018
Nøysemd: Svend Brinkmann vil gjere oss til sekulære protestantar.
Lørdag 24. februar 2018
Uro: Elena Ferrante tegner opp voldens historie i kvinneliv.
Lørdag 17. februar 2018
Lange linjer: Jürgen Kocka utfordrer dem som gjerne ser på ­kapitalisme som en naturtilstand.
Lørdag 10. februar 2018
Bæ: Anna Blix skriv om korleis våre ulne vennar byggjer landet.
Lørdag 3. februar 2018
I ‘Negasjonens diktere’ (2003), det korteste essayet i Rune Skarsteins stimulerende utvalg av Hans Magnus Enzensbergers essays og dikt, utroper forfatteren «Det kommunistiske manifest» til mesterverk. Ikke fordi han er kommunist, det er han aldeles...

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk