Klassekampen.no
Tirsdag 2. januar 2018
8Illustrasjon: Knut Løvås, knutlvas@gmail.com
Rasmus Steinsvik er eit tidleg døme på ein radikalisert og einsam idealist – som med åra vart meir pragmatisk og appelerte til folket.
Venstrepopulisme gjennom isen

Ein våt og vasskald vestlandsvinter tidleg i 1890-åra. Ein einsam ung mann vandrar over heiane, bærande på ei bunke pamflettar og nokre lengre essays i skreppa si. Han frys og er kald, ser knapt noko føre seg i snø-sluddet som stevar kring han. Og så er han våt, gjennomvåt – for han har tråkka uti isen på eit vatn, men heldigvis klart å redda papira han hadde med seg i skreppa. Han kunne lett ha frose i hel om han ikkje hadde fått husly raskt etterpå.

Denne mannen var Rasmus Steinsvik, og han var rural anarkist, nasjonalist og venstrepopulist, som skulle spreie bodskapen sin for den norske bondestanden.

Den norske populismen har djupe og radikale røter som mange av oss kanskje ikkje veit om. Når me no lèt til å leva i ein slags ny-populistisk tidsalder, kan det vera verdt å grava litt i jorda.

Ironisk nok var Steinsvik ein populist utan eit «populi» – han fekk nesten ingen tilhengjarar for dei sakene han så inderleg brann for (og gjekk gjennom isen for), sjølv om han på mange vis hadde ein populistisk retorikk og eit populistisk innhald i bodskapen sin. Steinsvik og kretsen kring han kan likevel seie oss noko verdifullt om den norske populismen av i dag. Men før me kjem så langt, må Steinsvik presenterast. Kva for tankar og folk var det som fekk han til å gå over heiene med skreppa si?

Fakta:

Rasmus Steinsvik (1863–1913):

• Rasmus Steinsvik var ein journalist og redaktør frå Volda. Han var rural anarkist, nasjonalist, venstrepopulist og ivrig målforkjempar.

• Saman med Arne Garborg og Ivar Mortensson-Egnund starta han i 1880-åra den første anarkistrørsla i Norge. Seinere modererte Steinsvik seg, og grunnla den sosialdemokratiske avisa Den 17e Mai.

• I denne teksten skriv Eirik Magnus Fuglestad om Steinsviks veg frå einsam idealist til sosialdemokrat med brei appell. Teksten er basert på ein lengre artikkel i Nytt Norsk Tidsskrift 3/2017.

Det heile starta i 1877, med sjølvaste Arne Garborg (1851–1924), som dette året starta den første store riksdekkjande nynorskavisa Fedraheimen. Garborg var ikkje så kjend på denne tida. Han hadde bakgrunn som odelsgut til ein gard på Jæren, sør på Vestlandet. Men gardslivet var ikkje for Garborg, kunnskapstørsta hans – og den religiøse faren – dreiv han bort og ut. Garborg vart raskt oppteken av målsak og norskdom, men også påverka av radikale idear frå Europa. Ei særleg viktig inspirasjonskjelde var den russiske anarkisten Peter Kropotkin (1842–1921).

Sjølv om Garborg i ettertid er mest kjent som forfattar av romanar som «Fred», «Bondestudentar» og «Mannfolk», var han også ein aktiv samfunnsdebattant i 1880- og 1890-åra. Fedraheimen vart ei plattform for Garborg sine gryande tankar i slutten av 1870-åra.

Fedraheimen fremja landsmålet (nynorsk) og norskdom, og var spesielt oppteke av den norske bondekulturen. Poenget var å løfta den norske bondestanden og gjera den myndig og fri mot både svenskar og vanstyre heime. Avisa var utprega anti-elitistisk, og var særleg oppteken med stoda til vanlege folk.

I byrjinga av 1880-åra gav Garborg seg som redaktør for Fedraheimen, og Ivar Mortensson-Egnund (1857–1934), som var noko så sjeldan som ein anarkistisk prest og bondeson, tok over jobben frå 1883 av. Redaksjonen hadde no fått seg base i ei lita hytte ved Savalen på Tynset. Den var verken stor eller luksuriøs, men fungerte like fullt som både bustad og prenteverk for Fedraheimen sin redaksjon. Og redaksjonen, det var stort sett Mortensson-Egnund, det – med litt hjelp frå Garborg. Men så fór Garborg til Paris i 1885, og vart riven med av anarkistiske straumdrag. Det gjekk ikkje lenge før han sendte anarkistiske tekstar heim til Mortensson-Egnund. Han trykka og køyrde på, og Fedraheimen vart eit stadig meir anarkistisk motstraumsblad.

Steinsvik fekk ferten av dei to radikale skribentane i Fedraheimen, for han var sjølv lokal bladman og radikalar frå Volda, og i 1889 kom han med i Fedraheim redaksjonen. Under styret til Steinsvik og Mortensson-Egnund vart Fedraheimen verkeleg radikalt: ei røyst som ropte frå utkanten og fjellheimen til folkedjupet der nede over heile landet.

Bladet var stort sett mot alt det som var etablert av maktstrukturar og elitar, medan omsorga for den norske bonden (altså det norske folket) var på topp.

Steinsvik og Mortensson-Egnund fremja til dømes nynorsken mot det danske elitespråket for å løfta bondestanden mot by-eliten. Her brukte dei mellom anna Bjørnstjerne Bjørnson som hoggstabbe: «Han skreiv for bymannen på halvnorsk maal, i halvferdig tillgjord stil». Og nynorsk skreiv dei også for å løfta den norske bondestanden inn i ei radikal samfunnsomveltning. Mortensson-Egnund skreiv som så: «Vil de vera med so heng fast [...] raat og rotet skal med rotom rivast. Ned med kongemakt, prestemakt og Svenskar og stormanskap, pengevelde og bondegjøling. Up med husmennar, arbeidarar og småfolk og alt som lid urett i den gamle samfunnsbygningi (...) Maalsaki skal som fyr vera nummer ein. Men det duger ikkje aa arbeida for ho, utan naar me driv radikal politikk [...] Nytt maal for nye tankar, det er maalsaki det!»

Målstrevet var uttrykk for at dei var oppteke av bondekulturen og småkårsfolk. Det er husmannen som skal opp, ikkje bondegjølingen eller storkaren. Stat og eigedomsrett ville dei heller ikkje ha: «Ein maa baade døyve autoriteten og ta burt eigedommen», sa Steinsvik. Ja, heller ikkje grunnlova såg dei noko vits i: «Tak burt heile grunnloven», skreiv Mortensson-Egnund like godt, «eg hev ikkje bruk for nokon slik grunnlov, og eg trur, at andre folk au kunne berga seg den foruta». Poenget var at grunnlova gjorde folk «trælbundne av nokre folk som leved fyst i aarhundre, og som er døe kvar einaste ein».

I staden for grunnlova var idealsamfunnet bore av bøndene som sjølv friviljug skulle organisera seg i lokale demokratiske grender. Dei hadde tru på bonden: «det [er] ikkje mange som trur noko større om bonden hell, men det gjer eg, og difor meiner eg, at ein ikkje kan setja maalet for høgt for honom hell gjera kravet for stramt, det finst so mykje kraft, at han trottar det vel». Slik skreiv Mortensson-Egnund. Bøndene skulle leva saman utan stat og styring. Som Steinsvik skreiv: «Inga stat, inga styring. Berre frie menneskje som i det økonomiske frivilljugt sluttar seg saman». Det som skulle binda det heile saman var nasjonen.

Hjå Steinsvik var den anarkistiske eldhugen verkeleg på topp. Men eldhugen var ikkje like stor hjå lesarar som hjå skribent – opplag og tilslutnad til Fedraheimen sokk i takt med at den anarkistiske eldhugen auka. Økonomien i bladet vart deretter, og då Fedraheimen til slutt vart inndregen for godt i 1891, var det beint ut ganske skralt for Steinsvik, som då hadde eineansvar for avisa. Steinsvik levde under kummerlige kår dei siste åra han var på Tynset: «han [Steinsvik] var totalt avhaldsmann både i mat o drykk å kalla». Å forkynna anarkisme til dei norske bøndene på 1880-talet var ikkje noko levebrød, og gjorde slett ikkje Steinsvik til nokon folkeførar eller trendsetjande ideolog.

Steinsvik er eit tidleg døme på den radikaliserte, einsame idealisten. Han var ein som hadde lese seg opp på den store sanninga via litteratur frå den vide verda, og som ville overføra desse ideane til samfunnet han levde i. Som mange etter han oppdaga han på smerteleg vis at dette ikkje var særleg lett. Mange kan kan nok kjenna seg att i situasjonen til Steinsvik, der ein er sikker på at ein har funne den rette sanninga, berre for å oppdaga at det er ingen som høyrer.

På eit vis har det moderne politiske systemet, som Steinsvik levde ved starten av, på ei og same tid lagt grunnlaget for den politiske utopismen som Steinsvik hadde, samstundes som det er med på å utsletta den. Grunnlaget er lagt nett i den demokratiske og populistiske grunntanken om at eit kvart individ kan meina og ha politisk innverknad. Men i eit slikt system må ein også ta interessene til så mange individ som råd på alvor – det nyttar ikkje berre med utopiske draumar.

Dette lærde faktisk Steinsvik til slutt. Han fann ut at om ein verkeleg vil appelera til folket, så er det ikkje nok berre å snakka på vegne av folket om vidløftige idear, ein må snakka til folket om ting dei kjenner seg att i. Eit demokratisk system krev også gradvis og pragmatisk endring, ein kan ikkje utropa seg sjølv til opplyst filosof og endra alt med eit pennestrøk.

Alt dette fekk Steinsvik til, då han modererte seg litt (eller ganske mykje, eigentleg), og på byrjinga av 1900-talet starta den sosialdemokratiske avisa Den 17de Mai. Denne avisa vart på få år ei av dei største avisene i Noreg.

Her var idear som appelerte til breie lag av folket, og Steinsvik fekk slik spreia mange av ideane sine mykje breiare. Via dette prosjektet føyer den radikale Steinsvik seg ironisk nok inn i den pragmatiske, venstrebaserte og sosialdemokratiske tradisjonen som har vore rådande i Noreg sidan 1890 åra. Gjennom dette har ideane hans, om ikkje anna, i alle fall ein plass i denne tradisjonen – og kanskje har dei vore med på å påverka den litt også?

Dersom det er idealistar der ute som kjenner seg litt som Steinsvik og Fedraheimen i 1890 åra – utan folkeleg appell, og gjennom isen – så kan ein hugsa på at radikale tankar somme tider kan enda opp med brei appel, om dei berre får tid til å mognast.

Artikkelen er oppdatert: 30. januar 2018 kl. 10.24

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk