Klassekampen.no
Lørdag 9. desember 2017
Fattig og rik: Sigrid Undset skriv om dokketjuveri i novellesamlinga «Fattige skjæbner» (1912).
Fattigdom forandrar mennesket langt inn i grunnvollane.
Tjuveri av dokker

I gjennombrotsverket til Elena Ferrante, «Napoli-kvartetten», er det dei bortkomne dokkene til to småjenter som set handlinga i gang. Like eins i «Den dunkle dottera», der ei vaksen kvinne nærast av vanvare stikk dokka til ein framand jentunge ned i veska si. Det er meininga å levera henne tilbake, og måten det ikkje blir gjort på, skal kanskje vera eit hint om åndeleg fattigdom hos ein elles svært så vellukka akademikar. Årsakssamanhengen er likevel uklar og kjennest ikkje særleg viktig. Boka endar med at ingen veit kvifor denne kvinna gjer det ho gjer, og det same kan det vera.

Drivkreftene er langt tydelegare i den hundre og fem år gamle novellesamlinga «Fattige skjæbner» av Sigrid Undset, sjølv om tjuven her er sett utanfrå, gjennom barneauge. Og den urettmessige tileigninga får grufulle konsekvensar, endå tjuveriet skjedde i rein naud og ingen leid direkte skade: Ei velberga småjente frå Kristiania får ny dokke til sjuårsdagen og tek henne med ut i dokkevogna si. Så snur ho ryggen til, og når ho snur seg tilbake, er vogna tom. Tapet er likevel ikkje verre enn at det er til å bera, for dokka var så ny at ho ikkje hadde blitt glad i henne enno. Dessutan hadde ho ikkje ekte hår.

Det forferdelege skjer først nokre månader seinare, når jentungen er med tenestejenta på besøk i ein fattig skomakarheim. Det luktar vondt der, og den vesle dottera ligg til sengs med tuberkulose. For å visa at det ikkje er så reint gale heller, hentar ho fram ei dokke som ho har fått av mamma. Jentungen frå velstandsheimen blir heit i kinna, for det er den same som ho fekk av si eiga mor til fødselsdagen: «Den hadde porcellænshode med paamalt gult haar, og endda den var svært skidden, saa kjendte jeg igjen den hvite sirskjolen med lyseblaa blomster og silkebaand.»

Endå verre blir det når den tannlause skomakarkona gjev seg til å forklara kor ho har kjøpt dokka og kor mykje ho har gjeve for henne. Den vesle gjesten grøssar av det flakkande blikket og den paniske straumen av løgner, av at ein vaksen gjer seg så stakkarsleg framfor eit barn. På heimvegen brest ho i gråt, og tenestejenta blir redd og forbyr henne å snakka om kor dei har vore.

Den neste reaksjonen er eit overveldande ønske om å gjera noko godt for den tæringssjuke, denne framande som med eitt er komen så nær. Men det blir det ingenting av, for det betrestilte barnet får krampegråt igjen og fortel alt saman til mor si, som gjev tenestejenta kjeft og legg ned forbod mot fleire besøk.

Eit par år seinare blir økonomien deira dårlegare, og mora seier at dei er fattige: «Jeg husker den lammende følelse af gru, og jeg husker, hvor brændende rødmen skjøt op i mine barnekinder – var vi da dømt til at leve i vond luft og krype for folk, og se paa dem med rædde flakkende øine og snakke med ydmyk, søtladen stemme.»

Verken klasseskilje eller smittebarriere er så utestengjande som tapet av retten til å råda over seg sjølv.

s.skjold@online.no

Ikkje søtt, ikkje surt, ikkje bittert – men salt. Solveig Aareskjold skriv om det ho sjølv vil i Klassekampen kvar laurdag.

«Dokka var så ny at ho ikkje hadde blitt glad i henne enno»

Artikkelen er oppdatert: 21. desember 2017 kl. 14.20

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk