Klassekampen.no
Lørdag 2. desember 2017
ODEL: Kjersti Kollbotn skriv med tvisyn. foto: Marie Haugen
Arv og miljø: Kjersti Kollbotn grev i jorda vi lever av og døyr i.
Til jord skal du bli

«Høyr, gut […] Høyr jorda», kviskrar bestefaren til guten som vi følgjer frå barnsbein av og heilt til grava – gjennom gardsstrev og giftarmål, sut og sorg og galskap – i Kjersti Kollbotns fjerde roman «Jord». Dei to er ute og bryt ny mark ein tidleg morgon: «Råmen frå nyopna jord kjølnar sveitten. Lyden av spett forsvinn i jord. Lyden av spett mot berg, stein og røter blandar seg med lyden av fuglekvitter, med brølet frå elva og lyden frå bjørkeskogen».

Livet og livsvilkåra til Guten, eller Halvor som han heiter så snart han blir gift, rammar inn romanen, men står ikkje eigentleg i sentrum for ’det store spelet’ som Kollbotn set i verk. I staden er det kvinnene som ber romanen på skuldrane sine, trass i at også forlaget har laga ein baksidetekst som leier merksemda mot mennene. I mi lesing er «Jord» ei varsam historisk korrigering: Utan store fakter, men tidvis med stor kraft, set romanen i spel dei mannsdominerte kåra i jordbrukssamfunna som kvinner og menn har blitt fødde inn i det siste hundreåret.

Halvors forteljing er for all del både sterk og sentral, og ikkje minst formidla med tankefullt tvisyn. Som ung må han gifte seg med Regine – og ho må gifte seg med han. Dei første møta mellom desse to framande, som snart skal bli ektefellar, er framstilt utan omsveip, som når dei sit saman i kjerra på veg til vigsla: «Vogna humpar siste bratta nedover mot dei store gardane i bygda. Humpinga kastar dei to mot kvarandre, frå kvarandre». Dei er prakka på kvarandre, men kven som sit på makta og kan leggje føringar for resten av livet, er soleklårt: «Eg snakkar slik det passar meg, taus. Innbill deg aldri noko anna», seier Halvor.

Fakta:

roman

Kjersti Kollbotn

Jord

Cappelen Damm 2017, 288 sider

Ein kan leite etter parallellar i andre kulturar, men like gjerne sjå etter parallellane i vår eigen kultur. Mennene og maktene går hand i hand gjennom heile den vestlege kulturhistoria, slik Mary Beard nyleg har skrive om i «Women and Power». Allereie Homer lét pjokken Telemakos irettesetje mor si og be henne halde kjeft – til allmenn aksept.

Halvor og Regine finn likevel ei sams lukke i dottera som blir fødd. Veslejenta Ane får fram varmen i Halvor. Når ho døyr, brenn han seg på denne varmen. Han går seg vill i tapet, er vekslande verkelaus og oververksam, og forsvinn inn i sorga for godt. I dette kling det nokre ekko frå Selma Lagerlöfs «Keiseren av Portugalien» (1914), utan at det lyset som finst i Lagerlöfs forteljing får sive inn i denne romanen.

Himmelen er hard over alle i dette romanuniverset. Kollbotn legg seg tett på naturen og grev i både grøda og ròten i jorda for å vise kor utsette vi er. Tidvis blir det for tett. «Jord» er ein nærsynt roman, og språkføringa gjer den litt hemmeleg. Sjølv om prosaen stampar med kledeleg tunge rytmiske slag, kan det knappe og brutale i den stundom verke fordunklande, kanskje først og fremst fordi dei språklege bileta ikkje er sjølvrådige nok, som når eit andlete «rivnar i eit glis» eller «morgonen er desembermørk». Rett nok klårnar romanen opp utover i forteljinga, men det er altså først når omstenda for forteljinga får stige fram – som når vi får vite at kvinn-ene ganske nyleg har fått røysterett – at historie- og kjønnskritikken verkeleg blir verksam. Då blir romanen også mindre strevsam å lese.

At det kan vere strevsamt å lese er likevel ein kritikk som berre halvvegs råkar romanen. Forteljinga er både seig og krapp; den strevar seg framover, men kastar seg brått om kull med brutale hendingar. Slik det er nøysemd i grytene og på matfata, er det også nøysemd i språkføringa, noko som gjer romanen høveleg tungrodd, nedtyngd av både arv og miljø. «Jord» gjer jamlege små hopp fram i tid, men det er slektenes seige gang Kollbotn får fram.

«Han må få denne sonen», tenkjer Skjalg, slik faren tenkte før han, «så kan resten bli som det blir. Då er slektsrytmen berga, då er framtida berga, om han berre ikkje får ei ny dotter.» Kollbotn viser den nære fortida vår sitt sjukelege oppheng i det å få gutebarn, odelsgutar, mannspersonar. Manns-privilegia pregar framleis kulturen vår, og ofra for mannskulturen er no i ferd med å bli synleggjorde både i arbeidslivet og i den offentlege debatten.

Kollbotn formulerer det rått: «Odelsguten syg henne tom. Syg på livet hennar».

bokmagasinet@klassekampen.no

Artikkelen er oppdatert: 29. desember 2017 kl. 13.58

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk