Klassekampen.no
Onsdag 29. november 2017
Gulldokka: Ei god ku skulle ha eit godt namn.
Dyr eller menneske: Me har det alle best med eit namn.
Litago og Fagreid

Me treng den blåsvarte Blåmann til å lysa opp no i november. For temaet er namn på husdyr. Stutane Balder og Odin har levd godt på norske gardar. Om dei ikkje fekk sløyfe på haustutstillinga, fekk dei iallfall respekt.

Kyrenamn var lengre og mjukare. Etter graving i minnet sit eg med følgjande namn frå Lomheimsgarden: Litifri, Stoltifri, Ploma, Rosekolla, Vena, Gulldokka, Stjerna, Brandkolla, Litago, Fagreid. Det er mogleg å finna mønster og meining her. Stutar – og hestar – hadde som oftast einledda namn; det formidla kraft og styrke. Med kunamn var det annleis.

Me ser av døma at i regelen var dei todelte, berre tre er enkle: Ploma, Vena, Stjerna. Ploma er fargenamn, jamfør den gulraude plomen i egget, Vena er den vakre, Stjerna har vel hatt kvit stjerne i panna. Dei andre sju har etterledd: -fri, -kolla, -dokka, -go, -reid. Føreledda er eigenskapar: lita, stolt, ros (stort rosemønster; gjerne kvitt), gull (god inntekt), brandut (striput), fager. Etterledda er òg eigenskapar: -fri er frid (vakker på gamalnorsk), -kolla er utan horn, -dokka er sjølvforklarande, – go likeins; det er god, -reid er det mest uforståelege. Men dette svært frekvente etterleddet tyder «med horn», det motsette av kolle.

Merra vår heitte Blæsa; ho hadde ei kvit stripe nedover panna, frå luggen og ned mot mulen; det er ei «blæse». På nabogarden heitte merra Borka. Det skildra fargen; ho var lys grå eller gulbrun. Ei tid hadde me òg ei merr som heitte Loma; det spelte på gardsnamnet Lomheim. Ein gong høyrde me om ein okse i Midtre Sogn som heitte Bismarck og ein avlshingst frå Nordfjord som heitte Gandhi; litt humor har nok vore i spel der. Den eigentlege Gandhi var jo verken hissig eller pågåande. Slikt såg bønder stort på, berre namnet var godt.

Fagerlin, Lindelin, Sylvelin har glans frå eventyr og folketru. Tanken var at det skulle gå troll i ord. Med eit rosande namn skulle det følgja gode eigenskapar. Å gje namn i fjøs og sauehus var langt frå berre ei rein praktisk sak. Gulldokka skulle gje mykje mjølk og klingande kroner, Litago var ikkje stor, men bonden fekk mykje att for dét ho tok i seg.

Rundt 1930 var det om lag 13.000 mjølkegeiter i (dagens) Luster kommune, skriv kollega Gudlaug Nedrelid i ein artikkel om geitenamn. Det var tider. (Det skulle ha vore no: for ein oste-eksport, for ein kjøtkvalitet!) Og geitene fekk minst like kreative namn som kyr. Det hende at budeia gret om hausten når stølstida var over og ho tok avskil med geitene sine.

Tenk deg attende hundre år: Du står på stølsvollen oppe i Vang i Valdres; fager kveldssol smiler. Budeia ser opp mot fjellnuten, ho lokkar så det ljomar: Mullykka, Blodspitra, Salarosa, vena mi, du då ... Kavena, Mjølena, Platena, Strengjeros, Pusepyntekolla, Liti Kamferkyre mi, du då ...

Lokken lever heldigvis enno, så vidt. Men linja i historia har gått frå namn til nummer; den utviklinga har sikkert vore nødvendig, men god er ho ikkje, verken for dyr eller menneske. Me har det alle best med eit namn.

sylfest.lomheim@gmail.com

Sylfest Lomheim skriv om språk i Klassekampen kvar onsdag.

«Ein gong høyrde me om ein okse i Sogn som heitte Bismarck»

Artikkelen er oppdatert: 29. desember 2017 kl. 10.34

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk