Klassekampen.no
Onsdag 8. november 2017
INGEN EINSKAP: Det norske og britiske pronomensystemet.
Det er ugreie i pronomena.
Pronomen

Spalta førre veka om De og de reiser ytterlegare spørsmål. Lat oss først kvittera ut ordet pronomen. Pro- er «i staden for». Nomen er «substantiv; namnord». Så eit pronomen er ein ordtype som står i staden for eit substantiv; «han» står for mannen eller bilen, «ho» står for dama eller boka.

Men – det er ugreie i pronomena. På nynorsk er både me og vi korrekt. Dei to liknar jo ikkje på kvarandre! Forklaring: Det gamle norrøne ordet var vér, noko me skulle venta, i og med at det heiter wir på tysk, we på engelsk, vi på dansk. «Vi er» heitte på norrønt vér erum. No er det slik at omvend ordstilling er kurant på norsk, ikkje minst på norrønt. Der vart det då erum vér. I seinare norrøn tid skjedde så det som av og til skjer, at ein lyd frå eitt ord blir trekt over på det påfølgjande ordet. Våre forfedrar vest og sør i landet tok til å seia erum mér.

Så me oppstod rett og slett ved at m-en i verbet hoppa over til pronomenet som følgde etter. Som me kan observera i dagens norsk, skjedde denne «hektinga» berre i ein del av landet; dei fleste nordmenn held seg stødig og lydig til den opphavlege forma «vi».

Som nydanning er ikkje dette fenomenet noko særsyn. Vår moderne preposisjon på er danna på same vis. På fanst ikkje i klassisk norrønt, dei hadde «upp» og dei hadde «à». Det siste tydde «på»; jf. at «på Island» den dag i dag heiter «à Islandi» der vest.

Men etter kvart vart det vanleg over heile det skandinaviske språkområdet å hekta p-en over til à-en. Dermed såg denne nye «bastard»-preposisjonen dagsens ljos, og den nye på erstatta fullt og heilt den gamle à-en. Men altså ikkje på Island!

Svensk kan oppvisa ein parallell til vårt fenomen me. Svenskane hadde naturleg nok same pronomensystemet i fleirtal som resten av Skandinavia, altså I(i) og Eder(eder), der I svarar direkte til ér på norrønt og ihr på tysk. På 1600-talet vart n-en i eit verb som kallen dregen over på pronomenet i («de»). Kallen i vart til «kallen ni». Svensk ni er altså, som me, eit resultat av at ein har tulla med stavingsgrensa mellom to ord.

Vårt moderne pronomensystem er såleis prega av fleire feilkoplingar mellom verbformer og pronomen. Mange av dykk lesarar har vel no forstått at same fenomen ligg til grunn for den initiale d-en i de og dere, dykk og dykkar. Andre person fleirtal i verba enda i norrønt på bokstaven d. Èr erud vart med omvend ordstilling erud ér; i dag «er de». Og erud ykkr vart til «er dykk».

I ljos av dette blir det forståeleg at me ikkje finst i islandsk, endå dét språket har røtene sine på Vestlandet, for utviklinga av norsk me skjedde ein god del seinare enn landnåmet på Island. For over tusen år sidan var det tydelege formelle samband mellom pronomena i engelsk, tysk og skandinavisk. (Andre person fleirtal heitte såleis ye på gamalt engelsk og ér på norrønt.)

Då surret i stavingsgrensene oppstod her i Skandinavia, brotna sambandet. Difor ser språkbrukarane av engelsk og skandinavisk i dag ingen einskap i pronomensystema.

sylfest.lomheim@gmail.com

Sylfest Lomheim skriv om språk i Klassekampen kvar onsdag.

«Svensk kan oppvisa ein parallell til vårt fenomen ‘me’»

Artikkelen er oppdatert: 29. november 2017 kl. 09.28

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk