Klassekampen.no
Mandag 30. oktober 2017
Bygg- og anleggsbransjen opererer med doble standardar der utanlandske arbeidarar blir utsette for risiko.
Innleigd til farleg arbeid

Kronikk

På ein byggjeplass i ein bygdeby i Hallingdal i januar dreiv to karar frå Aust-Europa med asbestsanering. Dei var innleigde til eit godkjent saneringsfirma og kunne leggje fram dokumentasjon på opplæring i asbestsanering. Frå utsida såg det greitt ut, med verneutstyr og masker. Problemet var at ingen av dei kritiske rutinane vart følgt. Asbeststøv kom inn i kvilebrakka, toalett, arbeidsbil og private klede. Asbeststøv er svært farleg og risikoen ved asbestsanering burde vore godt kjent. Årsaka til at desse karane i dette tilfellet vart utsette for risiko ved handtering av kreftframkallande asbest kan ligge i at arbeidstakarane ikkje var fast tilsette, at dei ikkje kunne språket rutinane var skrivne på, eller at verksemda ikkje sytte for at arbeidstakarane forstod rutinane ved asbestsanering.

I vårt arbeid ser vi ofte at mange byggherrar, arbeidsgjevarar og privatkundar opererer med doble standarar i høve til kven som skal vernast mot risiko og arbeidsulykker. Ofte blir det akseptert at arbeidstakarar frå Litauen, Polen eller andre land i Aust-Europa har dårlegare arbeidsforhold og kan utsetjast for større risiko for arbeidsulukker og dødsfall enn det norske arbeidstakarar vil godta.

Bygge- og anleggsnæringa er ei viktig næring i Noreg med 216.000 arbeidstakarar og ei omsetning på 430 milliardar kroner i 2016. Næringa produserer store verdiar for samfunnet, med infrastruktur, bustader, offentlege og private næringsbygg, og skapar profitt til entreprenørar og eigedomsutviklarar. Ein fjerdedel av dei sysselsette i næringa er innvandrarar eller arbeidstakarar på korttidsopphald i Noreg, ofte frå land i Aust-Europa. Næringa sysselset også mange frå andre bransjar, som utleigde arbeidstakarar frå bemanningsbransjen, sjåførar i transport av byggematerialar og indirekte i industriell produksjon av materiale og element brukt i bygg. Næringa, med dei ringverknadene ho skaper, er ei av Fastlands-Noregs viktigaste næringar.

Anslagsvis er det 40–45.000 arbeidstakarar frå Aust-Europa som er med på å byggje landet og på å skape store verdiar for norske byggherrar, entreprenørar og bemanningsføretak. I tillegg til dette er det nokre tusen som arbeider på bygg utan å vera registrerte. Desse arbeider i svarte eller «grå» verksemder, ofte i privatmarknaden og ofte med stor risiko for skadar. Dei er utan jobbtryggleik og må godta dei vilkåra som vert bydd dei. Forsikringar, overtidsbetaling, feriepengar og tryggleik i arbeidet er fråverande for denne gruppa.

Bemanningsbransjen hadde om lag 50.000 tilsette i 2016. Over halvparten var frå utlandet. Det store fleirtalet av desse kom frå EU-land i Aust-Europa. I bygg og anlegg utfører innleigde frå bemanningsføretak no minst 8–11 prosent av alle handverkar-årsverka i Noreg. I byggjenæringa i Oslo-området er tala langt høgare (Nergaard 2017 og SSB). Deira arbeidssituasjon er kjenneteikna av mangel på kva som kan vere pårekneleg, herunder inntekt – fleirtalet går på såkalla nulltimers­kontraktar.

Byggjenæringa er ein bransje med stor risiko. I gjennomsnitt er det ni dødsfall i året og tolv skadar per 1000 årsverk. Dette er dei registrerte skadane. I tillegg til dette kjem eit ukjent tal skadar (og truleg dødsfall) blant dei uregistrerte som arbeider i svarte og «grå» verksemder. Kor stort dette problemet er veit vi ikkje, men det verserer historier i bransjen om arbeidstakarar med til dels svært alvorlege skadar som blir sendt ut av Noreg for behandling i heimlandet. Haldningar og praksis frå denne delen av bransjen smittar og er med på å forslumme bransjen gjennom konkurransevriding.

Ei særleg utsett gruppe er yngre og innleigde arbeids­takarar. Dette kan forklårast med at yngre arbeidstakarar og lite røynde arbeidstakarar både har større vilje til å ta risiko, og mindre evne til å vurdere risikoen. Innleigde arbeidstakarar er i ein utsett situasjon på arbeidsplassen. Dei manglar reelt oppseiingsvern, og ein telefon frå ein misnøgd oppdragsgjevar kan føre til at dei får beskjed frå bemanningsbyrået at dei ikkje har arbeid neste dag. Difor må dei vise seg «arbeidsviljuge». Dette vil føre til at innleigde arbeidstakarar vil ha ein større terskel for å varsle om risiko, kritisere arbeidsforhold eller be verneombodet stanse arbeid med risiko for liv og helse. Vår røynsle frå mange byggjeplassar er at dette ofte også vil gjelde for underentreprenørar som tar spesialoppdrag for entreprenøren som måling, mur og puss, gipsmontasje og liknande.

Mange av dei seriøse aktørane i næringa har eit godt utvikla HMS-arbeid med stor deltaking frå arbeidstakarane. Utfordringa for næringa blir å inkludere utanlandske arbeidstakarar og underleverandørar inn i eit arbeid for kontinuerleg forbetring av arbeidsmiljøet.

Det farlege arbeidet med asbestsaneringa i Hallingdal vart stoppa, og arbeidstakarane fekk fast jobb hjå saneringsbedrifta. Rapporten om dette avviket fekk bedrifta til å skjerpe rutinar og sikrar no at desse blir følgt. Men asbeststøvet som kom ned i lungene på arbeidstakarane vil utgjere ein fare for kreft i mange tiår framover.

Omfattande bruk av innleige og underentreprisar er negativt for arbeidsmiljøet og hindrar ei utvikling i retning av færre skadar og ein meir seriøs, mindre risikoviljug bransje. Ein god strategi for å motverke dette er å inkludere desse arbeidstakarane i den seriøse delen av næringa med fast tilsetjing, opplæring i norsk språk, HMS-kultur, fagkompetanse, fagorganisering og arbeidstakar­medverking.

steinar.krogstad@fellesforbundet.no

Artikkelen er oppdatert: 4. desember 2017 kl. 18.36

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk