Klassekampen.no
Onsdag 18. oktober 2017
I Kaukasus finst eit språk som ikkje liknar noko anna.
Annleislandet

I Georgia nyleg vitja eg huset der Josef Dzjugasjvili vart fødd, det var bygt inne som eit altar med omkringståande søyler. Som radikalisert kommunist tok den unge mannen dekknamnet Stalin, «stålmann». Hadde ikkje museet gitt inntekter, ville nok Georgia ha rive det for nokre år sidan ...

Hovudstaden Tbilisi tyder «varm kjelde»; bad i runde murhus er stadig eit tilbod i Gamlebyen. Der er patriarken no (minst) like viktig som statsministeren og presidenten. Både i namnet og gagnet er han «styrande far».

Georgia er kun brukt internasjonalt, kanskje frå gresk georgos, «jordbrukar». Sankt Georg, frå rundt år 300, med sin raude kross på kvit botn, er det bærande symbolet i dagens flagg. Grusia er russisk. Men folket kallar seg kartveli; på georgisk heiter nemleg landet Sakartvelo, etter stamfar Kartveli. Kaukasus, fjella i nord med toppar over 5000 m, er «is-fjell», frå gresk «krystallos».

Georgisk er ikkje i slekt med andre språk – verken indoeuropeiske (russisk, bulgarsk, gresk, iransk), tyrkiske eller semittiske (arabisk, arameisk, hebraisk). Språkgruppa står åleine. (Nabospråka aserbajdsjansk og armensk høyrer høvesvis til tyrkisk og indoeuropeisk.) I Vesten finst berre eitt anna slikt tilfelle, baskisk.

Meir om georgisk: Substantiv endar ofte på -i, ei «nominativsform», til dømes puri (brød), kvevri (krukke for vinlaging), lari (mynteininga). Bokstavstrukturen er prega av (for oss) vanskelege lydsamband, som landskapsnamna Mtskheta og Tskhvali. Sjevarnadse, som styrte det frie Georgia frå 1992 til 2004, og Saakasjvili, som overtok etter han, har typiske etternamn. Endinga -dse tyder «av; frå», og endinga –sjvili tyder «son; etterkommar», jamfør Stalins døypenamn.

To norske er synleggjorde med plakettar, i same gatekryss, i Tbilisi: Knut Hamsun var der i 1899 og Dagny Juel i 1901. Hamsun skreiv på «I Æventyrland», Juel vart skoten av ein sjalu mann. Ho er gravlagd der, staden heiter Kukia.

Vår lingvist Hans Vogt (1903–86) er kjend og omtykt. På 1930-talet skreiv han (på fransk) ein omfattande grammatikk om georgisk. Samstundes prøvde han å sjå om det fanst fjernt slektskap mellom baskisk og kaukasisk, desse to «øyane» i vår vestlege språkverd. Konklusjonen var negativ; mysteriet består. Men at desse to språka er dei eldste talemåla i vår del av verda, er lite tvilsamt.

Det georgiske alfabetet vart teke i bruk rundt år 400, i etterkant av kristninga, og er difor i hovudsak basert på det greske alfabetet. Armenia, kristna på same tid, har òg gresk alfabet, medan det muslimske Aserbajdsjan tradisjonelt nytta kyrillisk, men har no latinsk alfabet.

Kaukasus-regionen er mildt sagt innfløkt.

Fram til 1990-talet, i sovjettida, var gatebildet i Georgia prega av georgisk og russisk. (Russisk var obligatorisk i skulen, ved sida av georgisk.) I dag dominerer georgisk og engelsk (altså latinsk alfabet) fullstendig; Google og fast food lyser opp. Eg såg at nokre bensinstasjonar heiter Rompetrol; det må nok lesast som rom-petrol.

sylfest.lomheim@gmail.com

Sylfest Lomheim skriv om språk i Klassekampen kvar onsdag.

«Georgisk er eit av dei eldste tale­måla i vår del av verda»

Artikkelen er oppdatert: 20. november 2017 kl. 14.28

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk