Klassekampen.no
Torsdag 28. september 2017
Møte mellom alfahannar: Dominic West er kosteleg som fetert kunstnar som blir utfordra både av ein museumsgjengar med Tourettes og sjimpansemann (Terry Notary).Foto: Arthaus
Ruben Östlunds studie av mennesket mellom natur og kultur er ein politisk analyse av Norden.
Tilliten døyr i jungelen
Den nordiske samfunnskontrakten blir broten.

«The Square»

(Rutan, Sverige, 2017)

Regi og manus: Ruben Östlund

Med: Claes Bang, Elisabeth Moss, Dominic West

Lengde: 2 t. 25 min.

melding

HHHHHH

Ruben Östlunds beste og mest innhaldsrike film til no er ein like komisk som råkande satire over det post-solidariske samfunnet. Det handlar om tillit, kanskje det viktigaste samfunnslimet i Norden, som no ser ut til å gleppa.

Östlund har fortalt korleis hans eigen far sprang rundt i Stockholm på 1950-talet med ein adresselapp kring barnehalsen. Om guten rota seg bort, vart det forventa at ein ansvarleg framand ville hjelpa han heim. 50-talsforeldre, som Rubens farmor, såg andre vaksne som ei støtte, ikkje som ein mogleg fare. Kvifor har dette endra seg? Og kva følgjer får det – for oss sjølve og for fellesskapen – at vi ser på andre menneske som eit trugsmål og ikkje som medmenneske og samfunnsstøtter? Desse og kanskje vel mange andre spørsmål blir drøfta i Gullpalme-vinnaren «The Square».

Den «New Labour»-like Christian (Claes Bang) er kunstnarisk sjef ved statens museum for moderne kunst i Stockholm, og mannen som får den tvilsame gleda av å møta seg sjølv i døra – eller rettare i/på «The Square». Det er lett å sjå museumsleiaren som representant for det moralsk prektige Elite-Sverige, men han er i større og mindre grad oss alle.

Christian skal opna ei ny og svært påkosta utstilling, der hovudverket har same tittel som filmen. Det er ein åtte kvadratmeter stor firkant i brustein. Inne i kvadratet skal absolutt tillit råda: «Ein frisone der alle har same rettar og plikter» (Östlund har, saman med sin mentor Kalle Boman, faktisk fått laga slike ruter i eit par skandinaviske bygater).

Christian brenn for utstillinga, men før opninga skjer det noko som på lagnadstungt vis distraherer han både frå jobb og politiske ideal. Midt på eit torg i byen blir han fråstolen lommebok og mobiltelefon. Tjuveriet skjer i det han freistar å hjelpa ei kvinne som tilsynelatande flyktar frå ein farleg mann. Den engelske tittelen «The Square» får her ei meiningsfull tilleggstydning. Christians tru på og omsorg for hjelpetrengjande minkar fort. Når den stolne mobiltelefonen kan sporast, melder tanken om hemn seg.

Tillita i nordiske samfunn er ikkje idealistisk og evig, men basert på sosial likskap meir enn noko anna. Denne likskapen ser vi forvitra i filmbilda. For kvar ny utandørsscene veks mengda av rusa uteliggjarar og tiggande romfolk i gatene, medan velståande stockholmarar togar somnambult forbi med nasen i mobilen. Det ser kanskje banalt ut på papiret, men som vi veit frå «Play» (2011), der svarte gutar rana kvite jamaldringar, så veit Östlund å bryta ned strukturelle problem til provokative, individuelle dilemma.

Christians mobiltelefon blir spora til ei høgblokk der det bur sosialklientar og innvandrarar. Korleis finna den skuldige? Ved å la alle tru dei er den mistenkte (noko dei òg er) og at dei vil bli hengte ut offentleg om dei ikkje leverer tilbake tjuvegodset. Reaksjonane kan ingen føreseia.

Kva er motsatsen til eit solidarisk samfunn? Mistru, redsle, den sterkaste sin rett. Den privilegerte Christian fryktar ikkje berre for Teslaen og iphonen, men for status og karriere, noko underordna kollegaer får merka når det røyner på for han. Etter ein one-night-stand er han jamvel redd for at kvinna (Elisabeth Moss) vil ta arvestoffet hans frå det brukte kondomet. Det er ein ubetaleleg scene, der Östlund lèt oss leva i uvisse om Christian har grunn til å vera engsteleg eller ikkje. Aleine i designleligheita si, er den vaksne mannen redd for å opna når det bankar utolmodig på døra. Det viser seg å vera dei små døtrene hans.

Ein strålande Claes Bang lèt oss sympatisera med og skjemmast over Christians både forståelege og irrasjonelle handlingar. Heile den tilskrudde og glimtvis stiliserte handlinga kunne vore reell. Det formalistiske filmspråket som dominerte «Turist» (2014) er dempa, men Östlunds originalitet ligg framleis i ei underleggjerande glaning på kvardagen (den ignorerte tiggaren i kjøpesenteret, publikumsåtferd i kunstmuseet) kombinert med eit skarpsynt blikk for rolle- og gruppedynamikk. Det er fleire grunnar til at menneska i «The Square» blir spegla i sjimpansen. Alt i «De ufrivillige» (2008) viste Östlund korleis dyret i oss kjem fram når vi blir pressa, eller når vi jagar i flokk. I «The Square» femnar gruppa heile kulturen i brei forstand, samstundes som den smale kunstverda får unngjelda i praksis. Det skapar ein komisk og poengtert kontrast, som toppar seg i filmens mest omtalte scene: Ein formell middag i museets veneforeining, der den høgborgarlege fernissen ramlar av og den rå naturtilstanden blir lokka fram, av ein performance-artist som ter seg som ei ape og utfordrar både alfahannar og -hoar blant kunstnarar og mesenar.

Kunsten står likevel ikkje aleine i Östlunds karikatur. Her får andre såkalla kreative yrke, som reklamebransjen og den ytringsfridomsflaggande sensasjonspressa også sitt. Detaljane og presisjonsnivået i harselasen gjer han like tilfredsstillande som fortent. Likevel har «The Square» ein varme og empati, som avdekkjer at Östlund ikkje er determinist. Han lit berre ikkje på at den frie viljen vil få oss ut av jungelen.

guri.kulaas@klassekampen.no

Artikkelen er oppdatert: 28. september 2017 kl. 17.37

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk