Lørdag 23. september 2017
Uangripeleg: Kaja Schjerven Mollerin presenterer ein forfattar som både er populær og talar med stor intellektuell pondus. Her er Hjorth fotografert heime på Nesøya. FOTO: Klaudia Lech
Krigar med slør
Dynamisk: Kaja Schjerven Mollerin imponerer med eit portrettintervju av Vigdis Hjorth – forfattaren som ikkje let seg målbinde.

melding

Det er lett å sjå likskapar mellom hovudpersonen Bergljot i fjorårets litterære sensasjon og stridseple, «Arv og miljø», og forfattaren Vigdis Hjorth. Når ein les det polemiske motsvaret som kom tidlegare i haust; romanen «Fri vilje» av søstera Helga Hjorth, er det heller ikkje vanskeleg å sjå likskapar mellom den fiktive forfattaren Vera Lind og Vigdis Hjorth. Påstanden er at romanen Vera Lind gir ut, som altså handlar om det same som den verkelege romanen «Arv og miljø», er fullt og heilt basert på verkelege hendingar i familien. Bortsett frå at forfattaren lyg om kva ho har opplevd i barndommen. Altså Vera. Altså Bergljot. Altså Vigdis. Eller korleis blir det, no igjen …

Midt i alt dette står Vigdis Hjorth og insisterer på at det ho skriv er romanar, ikkje røynd, uansett kor mykje av eigne og andres erfaringar ho har brukt litterært. Det er merkeleg kor provoserande det er, post-Knausgård, å nekte å forenkle og å blottstille seg i same rørsle. Resultatet er at det er henne ein blir mest nysgjerrig på. Spesielt etter det infame portrettet i Helga Hjorths roman pressar spørsmålet seg på: Kva slags menneske er Vigdis Hjorth eigentleg?

Så, som ved eit kulturelt-kommersielt mirakel, kjem den uvanleg godt tima intervjuboka «Vigdis, del for del», ført i pennen av hennar gode ven, tidvise debattmotstandar og særs kompetente lesar Kaja Schjerven Mollerin. Boka gjer det tydeleg at ein forfattar som har vore i rampelyset i over 30 år, veit meir enn dei fleste om kva det kostar å vere ein offentleg person – og om fridomen som ligg i å spele roller.

Fakta

Vigdis Hjorth

Vigdis Hjorth (f. 1959) debuterte i 1983, har skrevet romaner og noveller for voksne og barn, og er en av våre mest anerkjente forfattere.

Hjorths forfatterskap er preget av selvutlevering, noe hun har vært ærlig om selv. Da «Arv og miljø» kom i fjor, ble romanen gjenstand for debatt om gråsonene mellom fiksjon og virkelighet.

• Forfatter og litteraturkritiker i Klassekampen Kaja Schjerven Mollerin gir nå ut boka «Vigdis, del for del» (Gyldendal). Den er basert på samtaler mellom dem over en to års periode.

Boka er altså ikkje eit ad hoc-prosjekt, men resultat av samtalar mellom kritikaren og forfattaren i perioden frå desember 2015 og tett opp til utgjevinga – og det dukkar stadig opp meir å snakke om. Som Mollerin treffande formulerer det: «Å skulle avslutte en bok om Vigdis Hjorth, er, innser man etterhvert, som å måtte hoppe av et tog i bevegelse.» Likevel klarer Mollerin å avslutte på så elegant vis at eg faktisk fekk litt gåsehud. Men før det har vi fått eit grundig, men lettlese portrett som gir Hjorth høve til å både utdjupe standpunkta ho har tatt i ulike debattar, og å gi eit breiare bilete av sitt politiske engasjementet.

Eg er imponert over korleis Mollerin både utfordrar og respekterer premissane Hjorth legg for samtalen. Ho er tidvis kritisk, til dømes i omtalen av debatten rundt tildelinga av Ibsen-prisen til Peter Handke i 2014, kor intervjuar og intervjuobjekt stod på kvar si side. Men Mollerin held spørsmåla korte og tar sjølv liten plass. Ho gir passe med bakgrunnsinformasjon om dei omtala debattane og får fram mange sider ved dei omtala sakene og intervjuobjektet. Innimellom gir ho kjappe analyser av gjennomgåande trekk ved Hjorths forfattarskap som set den siste romanen, og heile sakskomplekset den tar opp, i perspektiv – det er spesielt interessant når ho ser linjer forfattaren knapt har vore klar over sjølv.

I det heile er dette eit møte mellom to svært profesjonelle aktørar – og Hjorths boxer Emma, som gjennomgår sine eigne eksistensielle drama i form av innbilte svangerskap. For Mollerin har også gitt rom til episodar som får fram personlegdomen Vigdis Hjorth; manisk meldingsverksemd om natta, at ho overkøyrer Mollerin fullstendig i eit sceneintervju og sidan orsakar seg, og at ho avbryt ein samtale med å seie: No skal vi ha brytekamp! Resultatet er variert og underhaldande – men så er då også Hjorth ein entertainer. Teksten bognar av sitatvennlege (sjølv)innsikter, som «Å være kvinne er som å være tospråklig» eller «Jeg prøver ganske iherdig å bli ånd».

Eit originalt grep er at Mollerin har gjort Woody Allens film «Deconstructing Harry» (på norsk: «Harry, bit for bit») til ein gjennomgåande referanse – noko som forklarer den i utgangspunktet litt merkelege tittelen «Vigdis, del for del». Det viser for ein formmedviten sakprosaforfattar ho er. Scenene frå filmen gjer teksten endå meir variert og underhaldande, samtidig som dei effektivt illustrerer korleis ein kunstnar kan ha fleire identitetar i og utanfor verka sine som delvis glir over i kvarandre – utan at kunstnaren sjølv alltid har oversikt over kva som er kva eller kven som er kven. Kan det vere at å rømme frå seg sjølv er heile poenget?

Dermed er det kanskje ikkje så rart at det tok norsk offentlegheit mange år å skjøne det samansette mennesket Vigdis Hjorth, at ho på den eine sida kan vere flørtande, vittig og skandaleombrust, og på den andre ein hardtarbeidande kunstnar og intellektuell.

Eg har sjølv brukt årevis på å kome forbi fordommane mot forfattarskapen til Hjorth, noko som først handla om måten ho vart omtala på i media. Men det var også noko meir personleg, innser eg no, for Hjorth ser ut til å vere alt eg sjølv ikkje er – og ein heil del meir. Eller er det dét at ho gir fritt utløp for slikt eg har lært at ein skal skjule?

Uansett skjøna eg etter kvart at ho er ei kvinne eg har mykje å lære av – litterært og menneskeleg. Eg begynte å seie for spøk at målet for mi personlege utvikling er å røre meg frå «Hanne Ørstavik» mot «Vigdis Hjorth» – men no gir jo det stadig mindre meining ettersom Ørstavik ser ut til å ha sust forbi meg på den aksen.

Mollerin presenterer ein forfattar som no både er populær og talar med stor intellektuell pondus. Det einaste ein kanskje kan halde mot Hjorth, er at ho har ein ordrikdom som gjer at ho kan snakke seg ut av kva det skal vere med lærde referansar og artige anekdotar. Dermed vert ho nær uangripeleg og ikkje så tydeleg som ein skulle tru, trass openheit om alt frå alkoholbruk til kjærleiksliv og fengselsopphald.

Naturleg nok kretsar mange av samtalane i boka om romanen «Arv og miljø» og emna den tek opp. Hjorth medgir at det kan vere ubarmhjertig å utlevere andre, men held fast på at det har vore naudsynt å «krige». Kanskje let Mollerin henne sleppe for lett unna, her er samforstanden stor. Men Hjorth argumenterer sakleg og godt i omtale av romanen til søstera. Ho kan også kunsten å få sagt mykje utan å la seg fange, orda kan avsløre og dekkje til i same rørsle. Ein får kjensla av at mykje er «Hidden in Plain Sight» – formuleringa er tittelen på ein Unicef-rapport Mollerin nemner, og døme på at dei to saman byggjer opp ein litterært fleirtydig kommunikasjon.

Boka gjer det enklare å skjøne kvifor Hjorth insisterer på å vere det handlande subjektet og ikkje objektet i det ho skriv. Ho er svært medviten om dei negative konsekvensane det har å framstå som eit offer – og er generelt skeptisk til det ho i omtale av Handke-debatten kallar «det sentimentale godhetsspråket». Men ho fortel også at ho prøvar å utvikle seg frå det estetiske til det etiske stadium: å våge å ta ansvar og prøve å bli eit godt menneske.

Her må det påpeikast at Mollerin definerer Søren Kierkegaards tre livsstadium som «det spissborgerlige, det estetiske og det etiske» – og altså utelét det religiøse stadium. Anna pirk er at anekdoten om den gongen Hjorth snakka engelsk på ein pressekonferanse og la ut om å vere ein «spiss-citizen», knapt viser den påståtte evna hennar til å «improvisere og tenke ut nye resonnementer på direkten.» Og så synes eg det er pussig at Mollerin legg vekt på kva stjerneteikn Hjorth er fødd i.

Elles meistrar Mollerin denne forma suverent; det er ingen tvil om at Alf van der Hagen har fått ein tøff utfordrar i sjangeren forfattarintervju. Ho er ein skarp observatør og ein stilist som klarer å spegle intervjuobjektet, ikkje berre gjennom samtalar og episodar, men også i komposisjonen. Ho matchar Hjorth intellektuelt – og dei har lese mange av dei same bøkene. Og ikkje minst har ho ein lakonisk humor som står godt til Hjorths livlege utlegningar.

Éin episode kor den fine dynamikken mellom dei to kjem fram, er når Hjorth tar til å snakke på rim. Mollerin forslår «slør» som rim på «humør», og får følgjande replikk frå Hjorth: «Som forfattere burde bruke, men ikke gjør! Som seg hør og bør!» «Det er blitt sent. Vi pakker sammen», kommenterer intervjuaren, før ho let Hjorth avslutte kapittelet med å fortelje at ho skal stille med blomekrans i håret og sjampanje til foredrag om poeten Herman Wildenvey: «Jeg skal være verdt mine femti tusen!» Slik frys Mollerin eit bilete for ettertida av forfattaren som meir enn nokon har lært oss at seriøsitet og sjarm ikkje treng å vere motsetnader.

bokmagasinet@klassekampen.no

Lørdag 14. oktober 2017
På talerstol: Noen historier handler om å overleve, denne handler om å leve.
Lørdag 7. oktober 2017
Nærgående: Monica Flatabø har laget gode kvinneportretter, men boka holder ikke mål som dokumentar.
Lørdag 30. september 2017
Utopi eller dystopi: Ville verden vært et bedre sted hvis kvinner hadde makten?
Lørdag 23. september 2017
Dynamisk: Kaja Schjerven Mollerin imponerer med eit portrettintervju av Vigdis Hjorth – forfattaren som ikkje let seg målbinde.
Lørdag 16. september 2017
Eld i hugen: Kva er vel ein forfattar utan lesarane sine?
Lørdag 9. september 2017
En gammel verden: Matias Faldbakken er tilbake i litteraturen – med en mørk, men ganske varm latter.
Lørdag 2. september 2017
Morskap: Elena Ferrante har skrevet en vakker roman om å være noens opphav, og ønsket om å rive seg løs fra det.
Lørdag 26. august 2017
Om det banale: Med «Over fjellet» fortsetter Hanne Ørstavik undersøkelsen av seksualiteten, i form av stillestående vandring.
Lørdag 19. august 2017
Domfelling: Helga Hjorths debutroman, «Fri vilje», reiser spørsmål om forskjellen på jus og litteratur.
Lørdag 12. august 2017
Neshov: Lavmælt, sår og kontant formidling av det som splitter og det som binder menneskene sammen.

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk