Torsdag 21. september 2017
Rettsstatsmistak: Kutt i budsjetta til Høgsterett kan føre til mindre gjennomtenkte dommar og svekkja det samfunnsregulerande oppdraget, skriv forfattaren. Foto: Christopher Olssøn
Budsjettkutt i Høgsterett kan ikkje grunngjevast med effektivisering – det trugar rettstryggleiken i Noreg.
Djevelen i detaljane

Kronikk

Det finst enno land i verda der domstolane si uavhengige stilling vert truga gjennom trugsmål og vald. Men stort sett er den tida forbi. I staden vert domstolane si uavhengige stilling i desse dagar truga gjennom budsjett- endringar.

Det kan fort stå fram som latterleg når eit så stort og viktig rettsstatsprinsipp som domstolane si uavhengige stilling kokar ned til slike trivialitetar. Men sett på spissen er budsjett altså vår tids svartskjorter. Dette er viktig for å forstå kvifor både Dommarforeningen og Advokatforeningen no går ut og åtvarar mot at Høgsterett får sitt budsjett kutta med to millionar.

No er kuttet i Høgsterett sitt budsjett ein del av ein effektiviseringsprosess der offentleg forvaltning generelt får kutta sine budsjett. Budsjettkuttet er difor ikkje retta mot Høgsterett og domstolen si verksemd, og av den grunn ikkje i strid med rettsstatsprinsipp. Det er likevel uklokt.

Det er så enkelt at desse mindre budsjett, dess raskare må dommarar og deira utgreiarar arbeida. Det høyrest i utgangspunktet bra ut, får då får skattebetalarane meir igjen for pengane sine i kvantitet. Men Høgsterett har inga høgproduksjonsoppgåve i vårt rettssystem. I staden skal Høgsterett produsera dommar av høg kvalitet. Ingen har til no vist korleis dommarar som arbeider raskare med dårlegare greidde ut saker, produserer betre dommarar.

Dette gjeld alle domstolar i Noreg. Men det gjeld mest for Høgsterett, fordi domstolen er ein prejudikatsdomstol. Det vil seia at dommane Høgsterett avseier er meint å brukast som grunnlag for tilsvarande saker av lågare domstolar. Enkelt sagt har eit prejudikat litt same funksjon som ei lov. Kutt i budsjetta til Høgsterett kan lett få som konsekvens at domstolen produserer dommar som er mindre gjennomtenkt. Då må dommane formulerast meir konkret, slik at dei ikkje får for store konsekvensar for andre saker. Dermed vil Høgsterett sitt bidrag til samfunnsreguleringa minka.

Domstolane sitt arbeidspress har auka jamt over mange tiår. Ei årsak er internasjonaliseringa av retten, som gjer at domstolane må sortera og ordna eit stadig meir komplekst rettsleg materiale henta frå Dei europeiske menneskerettane, EU-retten og FN-retten. Dei ligg til grunn for ein ganske stor del av norsk rett, og spørsmål om kommunalt innkjøp til opphaldsløyve for innvandrarar vert heilt eller delvis regulert gjennom desse kjeldene.

I Høgsterett har ein bygd opp eit stort utgreiarkorps for å få hjelp til i dette arbeidet. Mindre ressursar vil bety at mindre hjelp av utgreiarar. Det vil igjen seia at retten vert ufullstendig greidd ut. Og det vil igjen seia at eit firma til ønskjer å levera tenester til ein kommune, eller ein innvandrar som ønskjer å få opphald i Noreg, kan få si sak avgjort på feil grunnlag.

Både Storting og regjering, som er den fyrste og andre statsmakta, har fått si makt auka monaleg dei siste tiåra. Det er domstolane generelt, og Høgsterett spesielt, som skal kontrollera denne makta. Med å redusera Høgsterett sitt budsjett, så vert kontrollfunksjonen svekkja.

Kontroll av lover skjer gjennom handsaming i plenum av alle dommarar i domstolen. Dette er alt no så ressurskrevjande at Høgsterett kvir seg for å handsama saker i plenum. Dette er eit rettsstatsproblem som vil auka med budsjettkutt.

Dette vert ekstra problematisk fordi statsmakta og statsaktiviteten ser ut til å ha vakse seg så stor at politikarar har mista oversikta, og difor trampar nær eller over rettsstatsgrensene.

Det var uheldig at så mykje av prosessen rundt utnemning av ny høgsterettsjustitiarius våren 2016 var hemmeleg. Den var ikkje meir hemmeleg enn før. Men når statsmakta har vakse seg større, må ein ha openheit rundt alle rettsstatsprosessar. I pressa vart det spekulert om kandidatar til stillinga vart vurdert ut frå statslojalitet. Dette er ein spekulasjon som skulle ha vore eliminert med openheit, ein grunnverdi i rettsstaten.

Det var eit brot på rettsstatsprinsipp då ny Efta-dommar skulle tilsetjast årsskiftet 2017–2017. At stillinga vart utlyst og at ein innførte ei pensjonsgrense på 70 år, var ikkje problematisk i seg sjølv. Men tidlegare hadde Efta-dommarar automatisk fått fornya sitt åremål, og ein hadde ikkje operert med pensjonsalder for slike dommarar. Klårleik og konsekvens sikrar dommarar ei uavhengig stilling, og er sjølve enzymet som får ein rettsstat til å fungera. Difor måtte Noreg gjera retrett i denne saka etter merksemd i utanlandsk presse, og etter at Esa vart kopla inn.

Men det er ikkje berre regjeringa som har trampa nær og over rettsstatsgrenser. Stortinget gjorde det same i Ulveforliket på nyåret 2017. I staden for å endra naturmangfallslova for å kunna fella fleire ulv, valte eit fleirtal på Stortinget å be om ei anna tolking av eksisterande lovverk. Dermed skauv ein ansvaret for ei felling av ulv som kunne vera i strid med internasjonale plikter over frå Stortinget til departementsjuristar. Klårleik når det gjeld ansvarsforhold, og høve til å stilla den eigentleg ansvarlege for ansvar, er fundamentalt i ein rettsstat.

Djevelen ligg altså gøymt i detaljane. Det høyrest tilforlateleg ut at effektivisering av offentleg forvaltning òg skal gjelda domstolane. Men domstolar er ikkje berre ein del av forvaltninga, dei er ein del av statsordninga, og fundamentalt viktige for rettsstaten. Med mindre rettsleg regulering, fleire feil i dommar og ikkje minst mindre kontroll av dei andre statsmaktene, vert individet sin rettstryggleik og rettsstaten svekkja.

I vår samtid ser ein fleire åtak på rettsstaten. I land som Ungarn, Polen og Tyrkia har rettsstaten vorte nedbygd. I ein norsk samanheng må ein tru at dei uheldige episodane nemnt ovanfor er rettsstatsmistak og ikkje rettsstatsåtak. Mistaka skjer fordi norske politikarar manglar kunnskap om den rettsstaten som dei etter grunnlova skal sikra. Då kjem svartskjortene lett tilbake i ly av eit ønske om meir effektiv forvaltning.

Jorn.Sunde@uib.no

Artikkelen er oppdatert: 9. oktober 2017 kl. 12.39
Onsdag 27. september 2017
KronikkKjære kulturminister. Jeg skriver dette brevet i håp om at dette vil kunne gi alternativ perspektiv om Islamsk Råd Norge (IRN). Et perspektiv basert på informasjon som...
Fredag 22. september 2017
KronikkForsøk i valgkampen på å få politikerne til å mene noe nytt og spennende om bibliotek ga magert utbytte. I alle fall hos de store partiene og dermed hos en hvilken som helst...
Torsdag 21. september 2017
KronikkDet finst enno land i verda der domstolane si uavhengige stilling vert truga gjennom trugsmål og vald. Men stort sett er den tida forbi. I staden vert domstolane si...
Onsdag 20. september 2017
KronikkEi av gladmeldingane etter stortingsvalet er at det er sett ny kvinnerekord. Med 70 kvinner blant dei 169 representantane er kvinneprosenten oppe i 41,4 – meir enn nokon gong...
Tirsdag 19. september 2017
KronikkDet er snart over nå. Siden 25. august har over 400.000 rohingyaer flyktet fra hjemlandet Burma. Strømmen over grensen til Bangladesh er på 10–15.000 daglig. I...
Mandag 18. september 2017
kronikkFlyktningstrømmene i dagens verden er etter alt å dømme bare begynnelsen på enorme folkevandringer med bakgrunn i miljøødeleggelser, tørke, sult og fattigdom. En mye...

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk