Klassekampen.no
Onsdag 30. august 2017
8Illustrasjon: Knut Løvås, knutlvas@gmail.com
I millionar av år var mennesket ein oppgradert sjimpanse. Snart er me visst berre veldig store maurar.
Angsten for å mista sjela

I skodespelet «Hedda Gabler», som Henrik Ibsen gav ut i 1890, har den spinnville filosofen Eilert Løvborg skrive ei bok om korleis kulturen skal bli i framtida. Han les opp frå manuskriptet i eit lukka herreselskap, og alle saman blir svært oppglødde. Etterpå drikk han seg full og mistar det, og den slemme Hedda får fatt i det og brenn det opp. Så kva slags vedunderleg ny verd Eilert Løvborg hadde i tankane, er heilt i det blå, bortsett frå at han heilt sikkert ikkje såg for seg internettet, og ikkje visste nokon ting om algoritmar.

Men no er han gjenoppstanden i Yuval Noah Harari, forfattaren av «Homo Deus. A Brief History of Tomorrow», som nyleg er gitt ut på norsk. Og dessverre viser det seg at den framtida som verka så lys når ein såg henne frå attenhundretalet, tek seg skræmeleg ut i dataperspektiv.

Den opplyste attenhundretalsmannen meinte at historia var ein utviklingsprosess frå den primitive steinalderen til fridom og rasjonalitet. No som naturen går mot kollaps, har jeger- og samlarsamfunnet fått status som normaltilstand, mens overgangen til jordbruk blir sett på som eit katastrofalt tilbakesteg. Ingen synest lenger at det var særleg klokt av kong Salomo i Bibelen å be folk gå til mauren for å få visdom, det vil seia å bli lydige slavearbeidarar som ikkje tenkte sjølve. Det verkar mykje meir innsiktsfullt når Harari skriv at i millionvis av år var mennesket ein oppgradert sjimpanse, men no er vitskapen i ferd med å forvandla oss til kjempestore maurar.

Fakta:

Mennesket i framtida:

• Den israelske historieprofessoren Yuval Noah Harari er aktuell med boka «Homo Deus. En kort historie om i morgen». Harari har tidlegare skrive bestselgaren «Sapiens. En kort historie om menneskeheten», som kom på norsk i 2016.

• I den nye boka spekulerer Harari om kvar mennesket er på veg og kva slags draumar og -mareritt som kjem til å setje preg på verda vår vidare gjennom dataalderen.

• Harari meiner at «transhumanisme» – ideen om ein menneskeleg evolusjon påskunda av vitskaplege framsteg – og kunstig intelligens vil endra samfunnet på grunnleggjande måtar.

• I denne teksten funderer Solveig Aareskjold på om intelligens vil vera nok for at teknologien skal kunna utkonkurrera mennesket.

Om forfattaren:

• Solveig Aareskjold er forfattar og fast spaltist i Klassekampen.

Dei lesarane som har gått omkring og trudd at det er dei menneskeskapte klimaendringane som er den store trusselen, får ein saumlaus overgang til den alternative katastrofen ved at boka startar med eit breitt historisk oversyn. For det har gått til atters heilt sidan me slutta å reika fritt omkring og blei fastbuande bønder, fanga i fordummande religion. Rett nok førte industrialismen til eit mellomspel med liberalisme og humanisme, der målet var å avskaffa svolt, sjukdom og krig. I vår tid er målet å vinna evig liv, lukke og guddomskraft for oss alle. Men Harari er redd for at det snarare vil oppstå ein kaste av supermenneske som vil kvitta seg med dei liberale og humanistiske røtene.

For på totusentalet oppstod det ein ny datareligion med fromme truande som ikkje for nokon pris vil koplast fri frå nettet. Den frie viljen har blitt erstatta av algoritmar. Snart vil kunstig intelligens enten utrydda menneskeslekta eller gjera oss til slavar for eit overordna system. Me vil få transhumane overherrar som fér like ille fram mot oss vanlege folk som attenhundretalseuropearane mot afrikanarane:

«På same vis som datamaskinen min er under konstant åtak frå virus, ormar og trojanske hestar, vil det gå med pacemakeren, høyreapparatet og det nanotekniske immunsystemet mitt. Dersom eg ikkje regelmessig oppdaterer antivirusprogrammet i kroppen min, vil eg vakna opp ein morgon og oppdaga at dei millionvis av nanorobotar som kryssar gjennom blodårene, no er kontrollerte av ein nordkoreansk hakkar.» [Mi omsetjing.]

Kunnskap om genetikk og elektronikk er ikkje nok til å avverja denne framtida, seier Harari. Me må òg forstå korleis forteljingane om tilværet styrer handlingane våre. Det forholdet me har til verda omkring oss, heng nøye saman med den måten me snakkar og tenkjer på. Den tid menneska levde av jakt og sanking, såg dei på seg sjølve som dyr mellom dyra, i ein mektig natur der alt som fanst, hadde sjel. Dei tenkte seg verda som ein stor kinesisk opera der dyr og planter, elvar og fjell, englar og demonar spelte saman på scenen. Med jordbruket kom monoteismen med eit nytt manuskript, eit audsleg Ibsen-drama med berre to roller, mannen og Gud. Naturen blei redusert til kulisse.

Det er så flott sagt at det kjennest nesten småleg å innvenda at hovudverket til Henrik Ibsen, «Peer Gynt», som handlar om det kristne jordbrukssamfunnet, har eit scenisk mangfald som ikkje står tilbake for den kinesiske operaen. Samtidig er skrellinga av lauken i femte akt ein postmodernistisk dekonstruksjon av sjølvet.

Som den attenhundretalsmannen han er, synest Peer at han burde hatt ei sjel av feilfritt støypegods. Ingen av medspelarane hans kan trøysta han med at han er summen av alt det rare han har prøvd å få til, og alt det fæle han har vore med på, pluss alt det som han ikkje lenger kan hugsa, men som likevel har sett sitt preg. Dei andre prøver tvert om å knusa han som individ, som når han blir stengd inne i Dovregubbens hall, der trolla vil byggja han om til eit transhumant monster.

Sidan Harari er spesialist på mellomalderhistorie, er det litt rart at han ikkje set religionen opp mot folkediktinga. For grunnen til at det finst så mange songar og eventyr om fortrolling og bergtaking, er at det einskilde mennesket alltid har vore under åtak av oppløysande krefter. Det har aldri funnest ein personleg autonomi heva over kultur og samfunn, ein vilje så fri at han ikkje var sårbar for makter utanfor seg sjølv.

Den førre boka hans, «Sapiens. En innføring i menneskehetens historie», fekk lesaren til å kjenna seg klok og vidsynt. «Homo Deus» opnar med eit stort perspektiv som gradvis blir trongare. Det yrande mangfaldet i oppstarten koker ned til ei postmodernistisk ibsenoppsetting der alle røystene er pressa saman i ein einaste monolog.

Det kan nok vera at transhumanismen er ein større fare for sivilisasjon og demokrati enn noko av det me før har vore ute for. På den andre sida er det gamalt nytt at sjølvet kjenner seg truga på livet. Når ein sliten politietterforskar i HBO-serien «True Detective» slår fast at den menneskelege individualiteten er ein illusjon, i alle fall for veik til å stå imot datateknologien, kunne han like gjerne sagt nazismen eller storfamilien.

Ein treng ikkje nanorobotar for å gripa inn i sinnet til folk og få dei til å gjera ting som strir mot dei personlege interessene deira. Hærførarar kan gje narkotika til soldatane for å gjera dei meir modige og uthaldande enn dei har godt av, slik Norman Ohler greier ut om i «Hitlers rus. Folk og fører på dop». Jamvel det tilsynelatande sanningssøkjande universitetet fyller hjernane til studentane med patriarkalske parasittar som hindrar dei i å orientera seg i verda utanfor.

Det tradisjonelle åndslivet er eit produkt av menn som helst ikkje ville hatt nokon kropp. Å halda dei fysisk i live har vore overlate til mødrer, koner, bønder og slavar. Sjølv om det i seinare tid har blitt klart at ein hjerne utan kropp er ute av stand til å skjøna noko som helst, er det framleis vanleg å forstå hjernen som ein frittståande intelligensmaskin, som hjernen til Steven Hawking, som sender elektriske impulsar til eit apparat som transformerer dei til flytande talemål. Dersom det då ikkje er dei trufaste medarbeidarane hans som held illusjonen ved like gjennom å tala på hans vegner. Vanlegvis er det jo ikkje den sexy ukrainske dama på fotografiet som svarer på mailen til den kjærleikshungrande nordmannen, men ein flatbrysta student som jobbar deltid.

Så lenge den kunstige intelligensen arbeider for mennesket, nærer han seg av den sjølvopphaldingsdrifta som har halde livet på jorda gåande i nesten fire milliardar år. Dersom han riv seg laus og etablerer seg som sjølvstendig aktør, må han forplanta seg like effektivt som dei karbonbaserte organismane, og gjennomgå tilsvarande mutasjonar og naturleg utveljing, om han ikkje skal smuldra opp i banal material­trøyttleik.

Teoretisk sett kan transhumane overherrar driva på i det uendelege, fordi dei er konstruerte for å halda seg sjølve ved like. Kanskje kan dei òg utkonkurrera dei vanlege menneska. Men det er ikkje alltid nokon fordel å vera intelligent. Maneter er enklare organismar enn fisk, og har ingenting som liknar på ein hjerne. Likevel har dei så sterk trong til å eta og forplanta seg at dei i mange havområde har trengt vekk fisken.

Heller ikkje menneska forplantar seg fordi dei har meir avansert hjerne enn andre dyr. Me gjer det snarare fordi me liker så godt den innleiande fasen at me gløymer alle dei plagene som kjem etterpå. Skal den kunstige intelligensen vera konkurransedyktig, må han ha drifter som set han ut av spel lenge nok til at det blir barn av det.

Her har han lite å læra av den akademiske, åndelege intelligensen, som alltid har trudd at han var autonom, og aldri vore villig til å innrømma at han står i djup gjeld til kjønnsdrifta. I hundrevis av år barrikaderte dei mest intelligente blant hannmenneska seg i katedralar og kloster, der dei brukte store ressursar på å diskutera kva det innebar at Gud var treeinig. Dei som betalte for gildet, gjekk utanfor og uroa seg for at sjelene deira skulle gå fortapte, i staden for å finna ut korleis dei skulle forsørgja ungane sine.

Om det er betre kontakt mellom «Homo Deus» og dei utfordringane me har framfor oss, kjem me til å få vita ganske snart. Dersom Harari har rett i at kunstig intelligens vil lokka menneska i berg, hjelper det lite at denne boka ikkje er fullt så god som den førre.

Artikkelen er oppdatert: 13. september 2017 kl. 10.17

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk