Klassekampen.no
Onsdag 9. august 2017
Barn bør skriva: Ja, men skriv dei rett?
Kven skal seia frå om kva som er rett, om ikkje ekspertane vil det?
Kvalitetsspråk

Finst det språkforskarar som fortel kva som er rett og god norsk? Dei finst, men dominerer ikkje miljøet, for å seia det slik. Folk flest har inntrykk av at det viktige er å beskriva «den reelle ordbruken». Dette heiter deskriptiv lingvistikk. Forskinga skal avdekkja kva folk seier og skriv. Dét må vel avgjera kva som skal reknast for rett? Ein må jo sjå på kva dei skrivande faktisk skriv, før ein uttaler seg om kva folk bør skriva.

Spør du ein lingvist om noko, kan du lita på at ho eller han kjem med ei heil innleiing om søk på A-tekst, så og så mange belegg for det, så og så mange døme på det. Ein driv då vitskap! Sjeldan vågar dei å gå rett på: dette er rett, det der er gale, punktum. Kva ville forskingskollegaer seia om slikt?

Normativ lingvistikk, der språkkunnige set opp klare reglar for kva som er rett og godt, er meir marginalisert. Ja, det spørst om ikkje uttrykket «i vanry» er dekkjande. Den språkleg normative peikefingeren høyrer fortida til.

Men kven skal ta rolla og seia frå om kva som er rett – og å gjera nettopp dét, så tydeleg og klart som mogeleg – om ikkje spesialistane i språk tek den rolla? Det er lite truleg me er i stand til å bevega oss i retning av eit språkleg kvalitetssamfunn dersom dei som skal vera fagfolk i språk, er unnvikande og vage om kva for reglar som gjeld. Trur dei verkeleg me får kvalitetsspråk ved å stadig referera til A-tekst? Rett nok er språk og språkbruk eit ganske spesielt fag i den forstand at «alle kan» det. Men det får vera grenser. I kva andre fag møter me fagfolk som vik unna for å seia kva som er norm og rett praksis?

Søk på A-tekst dokumenterer at skrivande flest ikkje meistrar skilnaden mellom sin og hennar/hans eller rett bruk av og når. Og at dei oftast skriv de mistet livene i staden for de mistet livet.

A-tekst skal jo ikkje bestemma. I røynda er ikkje dette komplisert: Så lenge det ikkje er gjort vedtak om endring i reglane, gjeld reglane. Det er som med Stortinget og lovene; dei gjeld inntil anna er bestemt.

Alt botnar nok i at det er problematisk for språkvitarane å seia at noko er dårleg eller gale. Dei likar betre å snakka om sjangrar og situasjonar. «Det er viktig at dei unge skriv mykje og ofte». At det er noko som heiter kvalitet, og at det må vera eit mål å ha dét, er eit syn som møter daue auge hos mange lingvistar.

Eg spør: Finst det ein møbelsnekkar som ikkje meiner det er viktig å skilja mellom god og dårleg kvalitet i møbelfaget? Finst det ein atomfysikar som hevdar at det ikkje finst klare kriterium for kva som er god praksis i faget? Eller ein psykiater i psykiatrien? Men i vurdering av språkbruk skal det altså ikkje vera stovereint å handheva klare reglar (så langt det er mogeleg)?

Ordet kvalitet kjem frå latin qualitas, eit ord som tyder «eigenskap». Opp gjennom hundreåra har ordet fått som implisitt meining at det er snakk om verdifulle, gunstige, vakre, høgverdige eigenskapar.

Slik bruker me ordet i dag. Og det er slik me skal bruka det.

sylfest.lomheim@gmail.com

Sylfest Lomheim skriv om språk i Klassekampen kvar onsdag.

«Sjeldan vågar dei å gå rett på: dette er rett, dette er gale»

Onsdag 9. mai 2018
Ingen månad er så prega av kunnskapsprøving som mai. Her kjem eit bidrag til eldre som ofte er rådgjevarar, og til yngre som er utøvarar.Først -ning og -ing: -ing fortel om handling,...
Onsdag 2. mai 2018
Den 1. mai byrja i 1889. Og rørsla, die Bewegung, the movement, le mouvement har halde seg. Fordi mange nok stiller opp. Men eg melder eit sakn: Eitt ord var mykje fråverande i talane i går,...
Onsdag 25. april 2018
«Wara for Listhaug» var Klassekampens kreative overskrift i byrjinga av månaden. Den nye ministeren kom som vara for den tidlegare ministeren... Ein desktiar og blink me ikkje ser kvar dag. Etternamnet til...
Onsdag 18. april 2018
Aker og Acer, fru Blom? Acer er, dessverre, i ferd med å bli eit av årets ord. Kva tyder det eigentleg, dette som også går under omtalen «den tredje...
Onsdag 11. april 2018
Livet vaknar i april. Latin aprilis er «den som opnar (året)», opplyser norske ordbøker. Den autoritative franske Grand Robert skriv derimot at april har kome frå gresk
Onsdag 4. april 2018
Turid Farestvedt (og nokre til) lurer på dette med aksentar. Ho ser eg skriv òg (også), for å skilja det frå bindeordet og. Uttalen er jo den same – /åg/. Eit betimeleg spørsmål.
Onsdag 28. mars 2018
Eg vil på ingen måte vera respektlaus i påskeveka. Men det er så mykje påskestoff i dei fleste aviser at eg i dag vel å skriva om noko så aktualitetsuavhengig som ‘skål’. Eg presiserer igjen, for å møta all eventuell...
Onsdag 21. mars 2018
Ein vaken lesar, Tore Været, gjorde merksam på at i same nummer av Klassekampen som eg skreiv om forleddstilknyting, stod det, tre sider lenger bak, om ferjefri E39 på Vestlandet. SV ville slå eit slag for

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk