Klassekampen.no
Fredag 30. juni 2017
Sjølvmord
Finst det ein veg vekk herifrå?
Livet

Psykolog Peder Kjøs skriver om det personlige og nære.

Sårbare unge menn tek sitt eige liv kvar månad. Kan me skapa ein annan veg for desse?

There must be some way out of here, said the Joker to the Thief.

Desse linjene er frå songen «All Along the Watchtower» frå den nobelprisa songpoeten Bob Dylan. Songen er med på albumet med tittelen «John Wesley Harding», som kom ut i 1967. Alt i året 1968 kom Jimi Hendrix med sin eigen svært personlege versjon av denne songen. Om denne versjonen har Bob Dylan sagt: «Eg likte Jimi Hendrix si innspeling og sidan den gongen har eg prøvd å gjere han på same vis. Det er merkeleg at når eg syng songen, så føler eg at det på eit vis er ein hyllest til Hendrix.»

Jimi Hendrix var ein ekstremt talentfull ung mann og påverka mange andre musikarars bruk av den elektriske gitaren på omfattande vis. Han stod midt i ein produktiv periode, men i ein livssituasjon som òg var prega av heftig bruk av rusmiddel, då han vart borte herifrå i 1970, berre 27 år gamal.

«Vekk herfra, det er mitt mål», sa ein ung og nyetablert forfattar ved namn Dag Solstad på tv omtrent på den tida Dylan-songen vart ført inn i verda. I 1967 hadde Solstad gitt ut kortprosasamlinga «Svingstol», samt artikkelen «Tingene og verden». Her viste han alt ei anna tilnærming til litteraturen og verda enn i debut­novellene i «Spiraler», og han var i ferd med å få ein posisjon der han heile tida var i rørsle og endring. Vekk frå det klamme grepet av uakseptable roller og samstundes vekk frå den rolla han nyleg skapte ved si eiga skriving. Vekk herifrå.

Eg sit og skriv dette i eit gammalt steinhus på The North Yorkshire Moors. Ein og ein halv times biltur nordover herifrå ligg Newcastle. Frå den byen kom det i 1965 ei mektig røyst i form av ein song. Det var ei rhytm and blues-låt der Bryan «Chas» Chandler først etablerte eit insisterande rytmisk bassriff og oppå denne kjem så den lågmælte, inntrengjande røysta til Eric Burdon:

«In this dirty old part of the city

Where the sun refuse to shine.»

Songaren skildrar korleis han har sett faren slite seg ut: «Watch my daddy in bed and tired/Watch his hair been turning gray/He’s been working and slaving his life away.» Ei skildring av eit arbeidarliv som kunne passa godt i hamne- og kolgruvebyen Newcastle. Men songen vart eigentleg skriven av eit ektepar i New York, aktive aktørar i det kreative pop­musikkmiljøet i Britt Building-bygningen på Broadway. Men då Eric Burdon, som på denne tida hadde etablert seg med bandet The Animals i London, skreik ut refrenget: «We’ve gotta get out of this place!» gav det autentiske trøkket i røysta hans saman med det tette, med­rivande musikalske uttrykket til bandet, gjenklang langt inn i ulike miljø; frå avgangsfestar for skoleelevar til amerikanske soldatar som kjempa i Vietnamkrigen.

Songen vart ein stor hit for The Animals både i England, USA og Canada. Bare The Beatles slo dei på listene i England, med sin «Help!». Og så finurleg heng ting saman, at han som spela det medrivande bassriffet i byrjinga av «We’ve gotta get out of this place» etter kvart slo seg saman med Jimi Hendrix som song «There must be somewhere out of here», og Chandler vart manageren til The Jimi Hendrix Experience.

Og som ei personleg skribling i margen: I Newcastle, der Eric Burdon vart fødd og vaks opp og der The Animals vart skipa, der steig eg i land frå ei ferje nettopp denne sommaren i 1967. Året då «All Along the Watchtower» skulle koma ut. Eg hadde gått på ferja saman med vokalisten i vårt lokale band på Jæren, der eg spela el-bass. Eg hadde ennå ikkje fylt 16 år. Me haika nedover til London og fekk med oss ein konsert med Eric Burdon and The Animals på legendariske The Marquee Club i Wardour Street nummer 90, der alle dei store britiske rockebanda spela. På turen og returen til Newcastle var me innom byen York og landskapet Yorkshire, som eg seinare skulle venda attende til gong på gong og nærast koma til å oppfatta som ein andre heim. Og der eg sit og skriv dette.

Spørsmålet står att. Finst det ein veg bort? Kom dei seg vekk, Jokeren, Solstad og Tjuven? Har me klart å skape eit samfunn som gir næring til sjela og livslysta? Openbart ikkje for alle.

Etter at me to hadde haika tur-retur Newcastle–London, fekk eg, som så mange unge menneske på den tida, blod på tann. Året etter drog eg aleine ut i Europa med ryggsekk og haika rundt på grunnlag av eit sug etter å koma vekk, koma vidare, vekk. Det var det som var målet, å vera på veg, på motorvegane, på sidevegane, på veg bort frå noko. Å møta nye folk. Oppleva andre stemningar.

Det var som om orda til poeten Tor Jonsson, «Nærast er du når du er borte», hadde fått ei meir omfattande og generell tyding enn dei kanskje har i diktet til denne poeten som etter å prøvd å koma vekk frå trongsynet han opplevde kring seg med alkohol og medisinar, tok sitt eige liv, berre 34 år gamal.

«Det finnes bare ett virkelig alvorlig filosofisk problem: Det er selvmordet. Å avgjøre om livet er verdt eller ikke verdt å leve, det er å svare på filosofiens fundamentale spørsmål.» Slik byrjar Albert Camus si bok «Myten om Sisyfos». For ein del menn på alder med Jimi Hendrix og Tor Jonson, særleg menn mellom 20 og 30 år, vert brått dette røyndom også i dag. Ein skulle tru at ein framleis hadde nokre vegar bort frå det som kjennest klamt og trongsynt, krevjande og vanskeleg. Men ein del unge menn ser faktisk ingen annan veg bort, enn det å gå ut av tida.

Psykolog og forskar Mette Lyberg Rasmussen har granska omstenda kring dette at gjennomsnittleg seks unge menn tek livet av seg kvar månad her i landet. «Tilsynelatande utan grunn», som det heiter. Dei har ikkje vore i kontakt med helse­vesenet, og det var tilsynelatande ikkje teikn på psykiske lidingar hjå dei som vart granska.

Forskarane intervjua nærståande personar og analyserte avskjeds­breva etter dei som hadde teke livet sitt.

Breva fortel om uuthaldelege kjensler av skam og å kjenna seg verdlaus. Dei legg skulda på seg sjølv og skriv om einsemd og lengt. Rasmussen seier at desse mennene har ei eiga sårbarheit; dei maktar ikkje å gå vidare etter eit nederlag. Dei er ikkje i stand til å gje opp eit idealbilde dei har av kven dei kunne vera i verda.

Korleis kan ein skapa ein annan veg vekk for desse? Eller ein farbar veg hit kor me er?

htorvund51@gmail.com

Artikkelen er oppdatert: 19. juli 2017 kl. 14.33

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk